Alle berichten van D. Winterjas

Dromen met de goden in het oude Egypte

Dromen zijn best fascinerend, nietwaar? Als je ze tenminste kunt herinneren en je niet louter achtervolgt werd door gigantische ogen of iets dergelijks, natuurlijk. Maar zelfs dit soort ervaringen dragen bij aan de gevarieerde populaire verbeelding van dromen, die misschien zelfs de diversiteit van het daadwerkelijke fenomeen overtreft!1 Het zal jullie daarom niet verbazen dat de bekoring van de show die dromen in onze geest opvoeren al millennia een breed publiek weet te strikken. Op sommige plekken werden dromen zelfs beschouwd als één van de wijzen waarmee men in contact kon treden met machtige goden en godinnen!2 Dus nadat we vorige maand de (voornamelijk) Zweedse droomlandschappen van de hedendaagse auteur Simon Stålenhag hebben besproken, wilde ik jullie vandaag introduceren tot de droomwerelden die de oude Egyptenaren ooit bezochten.

Lees verder Dromen met de goden in het oude Egypte →

Ziggoerats, concreet én metaforisch

Hoeveel plezier het bestuderen van de oudheid een mens ook kan bezorgen, ik durf te beweren dat zulk een onderneming meer is dan een hobby. Natuurlijk is het belangrijk om zoveel mogelijk over het verhaal van de mensheid te weten te komen als we nog kunnen.1 Maar het verre verleden, net als andere historische tijden en plaatsen, kan ook beschouwd worden als “een archief van wat mogelijk is en dat gevonden, vertaald en gecultiveerd kan worden ten bate van het heden”.2 Want degenen die voor ons kwamen hadden ideeën, opvattingen en gewoonten die sedertdien grotendeels in de vergetelheid zijn geraakt. Voorbije tijden kunnen daarom dienen als een spiegel voor onze hedendaagse wereld. En daarbij kunnen we ons gewaar worden van het ontnuchterende besef dat onze manier van leven niet de enige mogelijkheid is of, wellicht in bepaalde aspecten, misschien niet eens altijd de beste optie is. En nu we het daar toch over hebben, waarom zijn we in vredesnaam ooit gestopt met het bouwen van ziggoerats?

Lees verder Ziggoerats, concreet Ă©n metaforisch →

De melancholieke droomlandschappen van Simon StĂĄlenhag

De boeken van de Zweedse kunstenaar Simon Stålenhag combineren op fascinerende wijze afgedrukte, digitale schilderijen en geschreven tekst. Stålenhag gebruikt deze visueel-tekstuele vertelvorm, hetgeen volgens mij de meest passende term is, om ons een blik te vergunnen op een alternatieve wereld waar science-fiction alledaags is. Soms zijn de onmogelijke gebouwen, apparaten en voertuigen, de robots en de onverwachte bijkomstigheden van de aanwezigheid van technologieën die grenzen aan magie deel van mensen hun mondaine problemen, soms zijn ze deel van de oplossingen daarvan, maar altijd is de science-fiction op fascinerende en ongemakkelijke wijze aanwezig. Of het nu de koeltorens van een deeltjesversneller zijn die uitkijken over vinex-wijken of het alomtegenwoordige bizarre industrieel afval dat tot brute ongelukken, absurde sektes en verstoorde levens leidt – de personages in deze vertellingen moeten hun bestaan rond de science-fiction zien te vormen. En dat is voor mij reden genoeg om de boeken met jullie te bespreken!1

Lees verder De melancholieke droomlandschappen van Simon StĂĄlenhag →

Een ongrijpbare Babylonische boekverbranding

Als iemand die geïnteresseerd is in de wetenschap en droomt van het schrijven van boeken – als dat ooit weer een levensvatbare hobby is! – heb ik natuurlijk een hekel aan boekverbrandingen, zowel de letterlijke als de figuurlijke varianten daarvan. En zelfs vandaag de dag, in onze ogenschijnlijk moderne tijd, is het onnodig, baldadig of zelfs ideologisch gedreven verbieden en vernietigen van geschreven materiaal nog steeds schering en inslag.1 Dus je kunt je mijn schrik voorstellen toen ik deze hedendaagse tragedies ontvluchtte richting de oudheid en daar nog steeds geconfronteerd werd met de vernietiging van schrijfselen. In dit specifieke geval ging het om ene koning Nabû-Naṣir van Babylonië, in het zuiden van het tegenwoordige Irak, waarvan gezegd werd dat hij de documentatie vernietigde die betrekking had op zijn voorgangers.2 Dit waren waarschijnlijk kleitabletten – de documentatie, niet de voorgangers – dus enige boekverbranding zou metaforisch zijn! Maar dit is een nogal ongrijpbare gebeurtenis, aangezien de versies van onze enige bron hierover elkaar lijken tegen te spreken! Dus laat ons vandaag uitzoeken of er inderdaad een West-Aziatische monarch was die zich onledig hield met spreekwoordelijke boekverbrandingen

Lees verder Een ongrijpbare Babylonische boekverbranding →

Onzin vertalen: Vervalsingen, A.I. en denkbeeldig spijkerschrift

De momenteel zeer populaire chatbots die werken vanuit grote taalmodellen (large language models) en wel bekend staan als Kunstmatige Intelligenties of KI – je hebt er vast van gehoord, ze hebben namen als Claude, Gemini en ChatGPT – hebben een enorme impact gehad op het populariseren van wetenschappelijke inzichten.1 En niet alleen omdat ik telkens moet bewijzen dat ik geen robot ben als ik wetenschappelijke tijdschriften wil raadplegen!2 Vandaag wil ik één aspect van deze ontwikkeling met jullie bespreken: de wildgroei aan door KI gegenereerde teksten en afbeeldingen van teksten die oude schriften en talen trachten te imiteren maar eigenlijk alleen een de vorm ervan benaderen. Het zijn simulacra zonder intentie of betekenis. Deze teksten en afbeeldingen vinden echter wel hun weg tot in de verste uithoeken van het wereldwijde web en gaan regelmatig gepaard ,met een verzoek om ze te vertalen of hun betekenis op te helderen. Vanwege de oppervlakkige gelijkenissen is het lastig om te weten of je onzin vertaalt voordat je er tenminste niet iets van moeite in hebt gestopt. En dit kan denk ik voorkomen worden als we mensen aanmoedigen om te proberen allen maar materiaal te delen, zowel teksten als afbeeldingen, als de herkomst daarvan bekend is – en in ieder geval als je van plan bent om experts of hobbyisten in te schakelen.

Lees verder Onzin vertalen: Vervalsingen, A.I. en denkbeeldig spijkerschrift →

De Romeinse oudheid en de Europese Renaissance

Zelfs in het derde decennium van de eenentwintigste eeuw zijn hedendaagse samenlevingen nog altijd collectief geobsedeerd door het oude Rome. Oude Romeinen komen opdraven in ons entertainment, maatschappelijke discussies en – misschien wel het allerbelangrijkst – grappen op het internet.1 En dit is niet onterecht, want de Romeinse oudheid biedt ons een keur aan fascinerende personages en gebeurtenissen.2 Het zal je daarom niet verrassen dat mensen van eeuwen terug deze obsessie al met ons deelden.3 Vandaar dat ik deze week met jullie wil bespreken hoe beroemde en reeds lang verscheiden Romeinen zoals Julius Caesar en Cicero hun opwachting maakten in de verbeelding van de Europese Renaissance zoals deze aan ons overgeleverd is. En deze verkenning is des te interessanter omdat er nog steeds een Romeins Keizerrijk bestond aan het begin van de Europese Renaissance – de Oost-Romeinse variant. Dus laat ons veni, laat ons vidi, en laat ons vici in de stijl van de Europese Renaissance.4

Lees verder De Romeinse oudheid en de Europese Renaissance →

De filosofische kant van antieke lexicale lijsten

Een kanshebber voor het eerste verhaal dat geschreven werd in het spijkerschrift en daarmee wellicht de oudste vertelling ooit, is een lexicale lijst uit het oude west-Azië die AD-GI4 genoemd wordt. Het oudste exemplaar dat we gevonden hebben is van meer dan vijfduizend jaar geleden! Ondanks dat deze tekst een lijst is, kunnen we voorzichtig een handelingsplaats en – tijd, alsmede diverse karakters onderscheiden. Samen vormen deze onderdelen een vertelling over de noodzaak van de velden bewerken en de verschillen van het leven in de bebouwde kom versus wildere landschappen.1 Dat ons oudste verhaal deze vorm heeft, getuigt van de veelzijdigheid van dit tekstgenre. Lexicale lijsten konden gebruikt worden om ideeën en bevindingen te categoriseren; om de fysieke en metafysische werkelijkheid te beschrijven en begrijpen; en om van gedachten te wisselen over ingewikkelde concepten en overtuigingen. Het is daarom geen wonder dat sommige lexicale lijsten als bijdragen aan de filosofie worden beschouwd, ook al verschillen ze wezenlijk van meer bekende teksten uit de oudheid die reflecteren op het menselijke bestaan, inclusief degene die geschreven zijn door de bekende filosofen uit het oude Griekenland, zoals Plato en Aristoteles..2

Lees verder De filosofische kant van antieke lexicale lijsten →

De knusse nostalgie in de The Trapeze Swinger van Iron & Wine

Afgelopen week hadden we het over boeken die levens en geesten kunnen veranderen, maar liedjes – zoals veel van jullie wel ervaren zullen hebben – zijn daar ook prima toe in staat!1 En vandaag wil ik één zo’n liedje met jullie bespreken, The Trapeze Swinger. Dit nummer werd geschreven door de Amerikaanse singer-songwriter Sam Beam en op plaat gezet voor diens muzikale project Iron & Wine. Het verscheen aanvankelijk op de soundtrack voor een tegenwoordig redelijk obscure film, het romantische drama In Good Company uit 2004, en fungeerde vervolgens (min of meer) als het titelnummer van een compilatie met curiosa van Iron & Wine.2 Ondanks deze ingewikkelde publicatiegeschiedenis en dat het relatief moeilijk te vinden was, werd dit liedje niet alleen een favoriet van de fans maar resoneerde het eveneens met mensen van over de hele wereld die amper bekend zijn met Iron & Wine. En wij zullen trachten uit te zoeken waarom dit het geval is.

Lees verder De knusse nostalgie in de The Trapeze Swinger van Iron & Wine →

De hartverwarmende meta-roman van David Mitchell

Misschien is het overdreven om te stellen dat boeken levens kunnen veranderen, maar ze vormen zeker geesten!1 David Mitchells Wolkenatlas was zo’n boek voor mij.2 Het was een tegengif voor mijn periodieke fatalisme dat het zinloos is voor een persoon zonder institutionele invloed om op te komen voor ieders menselijke waardigheid en fundamentele rechten. Iets waar wetenschappelijke boeken en artikelen niet in gelaagd waren. Dit komt gedeeltelijk omdat deze roman zich expliciet verhoudt tot zulke muizenissen, zoals de relatieve machteloosheid die veel van ons ervaren, maar ons eveneens laat zien hoe we desondanks door kunnen zetten. Onze inspanningen voor een betere wereld zijn slechts zinloos tot ze dat niet meer zijn, zogezegd. Die optimistische medemenselijkheid is een thema dat doorheen Mitchells hele oevre terugkomt. En dat is niet verrassend, want al diens boeken zijn met elkaar verbonden. En het zijn die boeken en hun dwarsverbanden, de zogenoemde meta-roman, die ik vandaag met jullie wil bespreken. En maak je geen zorgen, ik zal zorgen voor een leesvolgorde en een genummerde ranglijst – dit is immers het wereldwijde web, nietwaar?

Lees verder De hartverwarmende meta-roman van David Mitchell →

Het betoverde wereldbeeld van de Hethieten

Mensen zijn mensen, of ze nu geboren zijn in het Anatolië van de bronstijd of slechts enkele decennia geleden ter wereld kwamen in een modern ziekenhuis – maar hun wereldbeelden kunnen van elkaar verschillen op fascinerende manieren. En als we antieke wereldbeelden bestuderen, zien we misschien ook ons eigen, alledaagse bestaan in een ander licht en brengen we wellicht iets van de betovering terug die de hedendaagse wereld soms verloren lijkt te hebben.1 Vandaag wil ik jullie daarom kennis laten maken met het beslist zeer betoverde wereldbeeld dat we vinden in onze Hethietische teksten uit het oude Anatolië. Specifiek wil ik het hebben over de plek waar volgens de mensen uit dit verre verleden de meeste bovennatuurlijke fenomenen, wezens en energie te vinden waren: de wildernis.

Lees verder Het betoverde wereldbeeld van de Hethieten →