Wat staat een mens te doen wanneer deze een verhaal treft over een standvastige vriendschap, het roekeloos trachten om roem en onsterfelijkheid te verwerven, en de onvermijdelijkheid van de dood? De tekst doorspitten op zoek naar ecologische thema’s, natuurlijk! En dat is wat wij vandaag gaan doen met het oudste bewaard gebleven epos ter wereld, het Gilgamesj Epos uit de Mesopotamische oudheid. En dit is een onderneming met een lange voorgeschiedenis. Het Epos voorzag toenmalige lezers namelijk reeds van verklaringen voor de wereld waarin zij leefden en geeft ons ook nu nog een inkijkje in de maatschappij die dit literaire kunststukje heeft voortgebracht.1 In dit blog zullen we trachten te ontrafelen hoe het Gilgamesj Epos zich verhoudt tot het concept wildernis en de regelmatig veronderstelde dichotomie tussen natuur en cultuur in het denken van de Mesopotamische oudheid.
Alle berichten van D. Winterjas
Wanneer begon het antropoceen?
In maart 2024 verwierp een comité van de Internationale Bond der Geologische Wetenschaappen een voorstel om het antropoceen officieel te erkennen als één van de geologische tijdperken.1 Dit voorstel was gebaseerd op een onderzoeksproject dat had gezocht naar het punt waarop de groeiende impact van menselijk handelen op het wereldwijde klimaat bepaalde sporen begon achter te laten in aardlagen.2 Zulk handelen omvat onder meer het creëren van radioactieve materie en het verbruik van fossiele brandstoffen. Als de resultaten van dit onderzoeksproject, zoals die vervat waren in het voorstel, geaccepteerd waren, dan zou dit nieuwe geologische tijdperk ongeveer halverwege de vorige eeuw zijn begonnen. Deze tijdsperiode zou dan grofweg samenvallen met het zogenoemde atoomtijdperk.3 Dit betekent echter niet dat het idee van een antropoceen zomaar bij het grofvuil kan worden gezet. Er is wellicht nog steeds behoefte aan een dergelijke term in de wetenschap en ons dagelijkse taalgebruik.4
Ecologische denkbeelden opsporen in de verhalen uit de oudheid
De afgelopen week was hier zeer lenteachtig: de zon scheen, de vogeltjes floten en de scooters stootten fijnstof uit.1 Maar slechts twee van deze dingen zullen vermoedelijk in de verhalen over dit seizoen terechtkomen. Tenzij men zeer specifieke werken meerekent, zoals de fabel waarmee Rachel Carson haar beroemde boek Silent Spring uit 1962 opent.2 Zal dit echter de literatuur zijn die gespaard blijft en het beeld van toekomstige historici bepaalt, wanneer zij trachten uit te vogelen hoe wij in deze tijd over de natuur dachten – of lezen die wellicht eerder werken met een breder bereik? Dergelijke vragen zijn ook vandaag de dag relevant, aangezien wij met soortgelijke kwesties worstelen wat betreft ons eigen verleden.
Lees verder Ecologische denkbeelden opsporen in de verhalen uit de oudheid
De indringende betekenis van τύχη in het oud-Grieks
Het zal degenen die al wat langer meelezen met dit blog niet ontgaan zijn dat ik gek ben op oude talen. Wanneer anderen naar hun telefoon grijpen, de tv aanzwengelen of snacks verorberen, keer ik mij tot de filologie – en regelmatig ook tot die andere zaken, als ik eerlijk ben.1 En ik heb ze allemaal even lief, van het aloude Akkadisch tot het immer populaire Latijn. Of moet ik zeggen amâr Akkadisch en amo Latijn?2 Elk aspect van oude talen is uiteraard interessant, maar wat mij nog het meeste fascineert zijn de morfologie en grammatica van talen – de vormen en structuren die elke taal zijn eigen karakter en elegantie verlenen – en hun vocabulaire.3 ,,Boeiend…” zullen jullie misschien denken wat betreft dat laatste, ,,Er is echt nog nooit iemand geweest die een hekel aan wóórden had!” Maar woorden kunnen een hele wereld aan betekenissen omvatten, waarvan het moeilijk is om die uit te drukken in talen met een ander lexicon. En één van deze woorden, die eigenlijk onmiddellijk zou moeten worden overgenomen door alle nog levende talen die dat willen, is het oud-Griekse τύχη. Dus laat ons vandaag woordspelletjes spelen waarbij we, voor de verandering, eens niemand zullen irriteren!4
Lees verder De indringende betekenis van τύχη in het oud-Grieks
Wat betekent Bildung?
Toen ik nog lesgaf, werd het Duitse begrip ‘Bildung’ nogal eens gebezigd. En nog steeds kan je bij het volgen van bijvoorbeeld de maatschappelijke discussie over het hoger onderwijs een drankspelletje spelen, waarbij je een slok moet nemen als dit woord voorbij komt.1 Toch gaan de meeste vragen die ik krijg sinds ik dit blog begon over de naam van de webpagina waar het te vinden is: Bildungblocks. Ik realiseerde mij al snel dat de meeste mensen gelukkigerwijs alleen maar onderwijs hebben genoten en nooit hebben hoeven nadenken over de inrichting ervan en het daarbij behorende taalgebruik. Welnu, daar komt vandaag een einde aan!
Wat we verliezen als we sterven
Bij onze kennismaking met één van de droevigste teksten uit de Mesopotamische oudheid, de Assyrische elegie, merkten we dat de Mesopotamiërs goede redenen hadden om de dood te vrezen. Hun ideeën over de Onderwereld die hen wachtte, waren immers nogal grimmig. In onze eigen tijd zijn er vele religies die een vrolijkere blik op het hiernamaals bieden en bovendien zijn er ook een hoop mensen die er überhaupt niet van uitgaan dat er een bestaan na de dood is. Toch durf ik de uiterst controversiële stelling aan dat de meesten van ons niet bepaald uitkijken naar hun stervensuur.1 En deze angst voor de dood staat aan de wieg van veel prachtige kunst en intrigerende filosofische overpeinzingen. In dit blog wil ik enkele van zulke overpeinzingen met jullie delen, en dan wel degene die op schrift zijn gesteld door Thomas Nagel en Martha Nussbaum.
Hoe het Oost-Romeinse Rijk Byzantijns werd
Blijkbaar geeft mijn omgeving meer om mij dan ik ooit had kunnen vermoeden. Want begin deze maand werd ik verrast met het prachtige nieuwe boek The New Roman Empire: A History of Byzantium van Anthony Kaldellis.1 Binnen de knusse rode omslag is het eindeloos genieten van een meeslepend geschreven, uitmuntend onderbouwde en ampel geannoteerde geschiedenis van het Oost-Romeinse Rijk. En reeds op de eerste pagina’s snijdt Kaldellis een interessant punt aan. Ondanks de ondertitel van zijn boek, suggereert hij dat de term ‘Byzantijns’ wellicht ongeschikt is om het Oost-Romeinse Rijk aan te duiden.2 En aangezien geen van jullie schijnt te kunnen stoppen met denken aan het Romeinse Rijk, zal ik jullie vandaag uitleggen hoe het Oost-Romeinse Rijk Byzantijns werd.3
Hoe het spijkerschriftteken ĜEŠTUG het logo voor Bildungblocks werd
Het is zelden meeslepend wanneer mensen eindeloos over zichzelf praten. En hetzelfde geldt wellicht voor blogs. Ik ben daarom voornemens om het aantal huishoudelijke mededelingen op Bildungblocks tot een minimum te beperken. Maar één aspect van deze site behoeft uitleg, denk ik, en dit geeft mij gelijk de gelegenheid om jullie te vertellen over het spijkerschrift dat ooit in gebruik was in het oude Nabije Oosten. En degenen die al een tijdje meelezen, weten dat ik nooit een kans laat liggen om over het spijkerschrift te spreken! Dus, zonder verdere omhaal, volgt hier het al te lange relaas waarom het spijkerschriftteken ĜEŠTUG (𒉿) als het logo voor deze webpagina fungeert.
Lees verder Hoe het spijkerschriftteken ĜEŠTUG het logo voor Bildungblocks werd
De Assyrische elegie: Eén van de verdrietigste werken uit de Mesopotamische oudheid
Twee weken geleden sprak ik over de indrukwekkende schaal en het epische gehalte van sommige van de teksten die ons uit de oudheid zijn overgeleverd. Maar niet elk oud document kan een Illias, een Gilgamesh Epos of een Mahābhārata zijn. En dat is eerlijk gezegd een behoorlijke opluchting. Want onze kennis over het menselijk bestaan in het verre verleden zou eronder lijden als we alleen maar dit soort teksten tot onze beschikking hadden.1 Gelukkig hebben we ook geschriften uit die tijd die over bescheidener zaken handelen. En deze teksten kunnen net zoveel indruk maken op de moderne lezer als eender welk epos. Een bijzonder ontroerend voorbeeld is het onderwerp van dit blog: de Assyrische elegie.2 In deze tekst lezen we het relaas van een overleden vrouw die vertelt over haar dood en die haar huidige bestaan in het hiernamaals beklaagt. Het is een prachtig werk dat ondanks zijn ouderdom nog steeds ál de emoties weet op te roepen met zijn overpeinzingen over liefde, sterfelijkheid en de onverschilligheid van het lot.
Lees verder De Assyrische elegie: Eén van de verdrietigste werken uit de Mesopotamische oudheid
De veelzijdige waardering voor Thucydides’ Geschiedenis van de Peloponnesische oorlog
Het is schier onmogelijk om oude bronnen te lezen zonder een zeker ontzag te voelen. En zeker de oude verhalen. Want of je jezelf nu vindt op de slagvelden van Troje, meetrekt met Gilgamesh op zoek naar onsterfelijkheid of met verbijstering de opkomst en ondergang van machtige dynastieën in de Mahābhārata gadeslaat, je ontkomt niet aan de indruk dat het louter de kwaliteit van deze werken is die hen door de eeuwen heen bewaard heeft, zodat men ze nu als goedkope paperback kan kopen op het vliegveld.1 Zoals je wellicht al opmaakte uit de toon van de vorige zin, verschillen de redenen dat wij deze oude verhalen momenteel bewonderen – hoeveel dat er ook moge zijn – nogal van de redenen waarom ze in het verleden werden gewaardeerd.2 En dit is zelden duidelijker te zien dan met Thucydides’ beroemde verslag van de Peloponnesische oorlog. Sommige van de manieren waarop wij deze tekst nu benutten zouden de mensen in het verleden misschien zelfs zeer verbaasd hebben!
Lees verder De veelzijdige waardering voor Thucydides’ Geschiedenis van de Peloponnesische oorlog