Categorie archieven: Oudheid

Rampenverhalen en moeilijke ecologische keuzes maken in de oudheid

mei 22, 2026Archeologie, Ecologische geesteswetenschappen, Mesopotamische oudheid, MethodologieD. Winterjas

Wat kun je doen als de wereld zoals je die kende aan diens einde komt? Wanneer de gebruikelijke wetmatigheden die tot dan toe de basisbehoeften bepaalden – zoals hoe het telen van gewassen, het fokken van vee en het beschikbaar krijgen van andere voedingsmiddelen in zijn werk ging – niet meer lijken te gelden? Dit is een situatie waar de inwoners van antieke samenlevingen zich met alarmerende regelmaat in bevonden. Niet alleen waren er fluctuaties in het weer en de aanpalende tegenslagen, zoals hongersnoden, om te boven te komen. Maar men moest ook omgaan met klimaatveranderingen op een tijdschaal die individuele levens verre te boven gaat.¹ Zulke hachelijke omstandigheden leggen vaak moeilijke en verregaande keuzes op. Keuzes die ons gruwelijk bekend kunnen voorkomen – zelfs vanaf ons verre gezichtspunt in de eenentwintigste eeuw.² Vandaar dat het bestuderen van wat mensen toentertijd wel en niet deden wanneer zij geconfronteerd werden met ecologische rampspoed, misschien wel onze eigen overwegingen en verbeeldingskracht kan schragen waar het dit onderwerp betreft.

Lees verder Rampenverhalen en moeilijke ecologische keuzes maken in de oudheid →

Hoe dik waren Romeinse boeken?

februari 27, 2026Oudheid, Romeinse oudheidD. Winterjas

Het huidige weer hier in Nederland vormt het perfecte excuus om je te nestelen in een luie stoel bij de open haard en je te verstoppen in een goed boek. Tenzij je een groot fan bent van kou, regen en onverwachte windstoten, natuurlijk! En hoe volumineuzer zo’n boek is, zo heb ik gemerkt, hoe beter het geschikt is om je te helpen de gure buitenwereld voor even te vergeten. Hetgeen een mooi bruggetje vormt met een vraag die ik kreeg van één van de lezers van de Bildungblocks-nieuwsbrief en die ik met jullie vandaag wil bespreken: hoe dik waren Romeinse boeken eigenlijk?¹

Lees verder Hoe dik waren Romeinse boeken? →

Vergeten goden #3: de verdwijntruc van Telipinu

februari 6, 2026Anatolische Oudheid, Ecologische geesteswetenschappen, OudheidD. Winterjas

De godheid Telipinu uit het Anatolië van de oudheid wordt al heel lang niet meer vereerd. Toch zijn er bewonderenswaardige pogingen om de verhalen over hem en zijn goddelijke collega’s in leven te houden voor de moderne tijd. Zoals de Engelstalige versies van enkele Hethietische gedichten van de hand van promovendus Naomi Harris, die in de herfst van 2025 verschenen in het literaire magazine The Paris Review.¹ Eén van deze gedichten verhaalt van de verdwijning van Telipinu, iets waar de god een handje van had.² En dit is interessant, want in veel van de mythen over Telipinu wordt benadrukt dat deze god onder geen enkele voorwaarde vergeten kan worden – zelfs als hij verdwijnt en men hemel en aarde moet bewegen om ‘m terug te vinden. Want als Telipinu verloren ging, zouden er zeker ecologische rampen volgen. Vandaag gaan we het daarom hebben over een god die nadrukkelijk niet verwaarloosd zou moeten worden door stervelingen, van bijen tot mensen, maar uiteindelijk toch vergeten raakte.

Lees verder Vergeten goden #3: de verdwijntruc van Telipinu →

De fascinerende R-Stam in het Akkadisch

januari 30, 2026Mesopotamische oudheid, OudheidD. Winterjas

Net als elke andere coole gast, ben ik natuurlijk gefascineerd door de precieze details van oude talen. Vooral de deelgebieden van die talen die nog steeds tenminste gedeeltelijk onbegrepen zijn, kunnen mij verleiden om zo enthousiast in een geleerd boek of artikel te duiken dat de zon reeds onder is wanneer ik uiteindelijk weer opkijk – hoewel dit misschien weinig zegt voor iemand die in het hoge noorden woont… Vandaag wil ik wat van dit enthousiasme met jullie delen door een taalkundig fenomeen te bespreken waarover nog steeds druk gedebatteerd wordt door geleerden en waarvan sommigen zeggen dat het wellicht niet eens bestaan heeft – de R-stam in het Akkadisch.

Lees verder De fascinerende R-Stam in het Akkadisch →

Driehonderd Spartanen en één metafoor

oktober 3, 2025Griekse oudheid, Herodotus, OudheidD. Winterjas

Als er een gebeurtenis uit de oudheid is die veel mensen onthouden hebben, dan is het wel dat driehonderd soldaten uit de oud-Griekse stadstaat Sparta het ooit opnamen tegen een veel groter leger van de Perzische koning Xerxes.¹ Dit is mede het resultaat van de vele hertellingen ervan in onze populaire cultuur, waarvan het bekends misschien wel de fantasierijke – en nogal problematische – film 300 uit 2006 is.² De tweede Grieks-Perzische oorlog, die plaatsvond aan het begin van de vijfde eeuw voor onze jaartelling en waarin we onze heroïsche Spartanen vinden, was een tijd vol militaire vindingrijkheid, magistrale intriges en ontelbare tranen. Maar vandaag wil ik mij focussen op één specifiek aspect – een enkel woord, zelfs! Ik ben namelijk benieuwd naar de achtergrond van een term die de antieke historicus Herodotus gebruikt om het denkproces van de Spartaanse koning Leonidas I, die van de chocolade, te beschrijven wanneer deze de andere Griekse soldaten –want die waren er ook! – wegstuurt en zijn Spartanen voorbereid op hun laatste slag. Dat woord is τάξις (taxis).³ En Herodotus’ metaforische gebruik van wat uiteindelijk vooral een technische term was, kan ons een hoop leren over de krijgsideologieën in het Griekenland van die periode.

Lees verder Driehonderd Spartanen en één metafoor →

Excel in het oude Mesopotamië

september 12, 2025Archeologie, Mesopotamische oudheid, OudheidD. Winterjas

Weet je wat eigen onontbeerlijk is bij alle soorten onderzoek? Naast de verwachte buitenissige hoeveelheden cafeïne, een zekere minachting voor het feit dat je leven eindig is en het genadiglijke bestaan van afhaalmaaltijden wanneer je moet overwerken, natuurlijk.¹ Tabellen! En dit zette mij aan het denken: wanneer ging men eigenlijk werken met tabellen in het oude Mesopotamië? Met andere woorden: waren er in het spijkerschrift reeds alternatieven voor computerprogramma’s als Excel en Calc, die vandaag de dag zo alomtegenwoordig zijn? Zoals met veel van de vragen die we hier op Bildingblocks proberen te beantwoorden – en één van de reden dat deze blogs vaak met tussenpozen verschijnen – bleek deze kwestie veel ingewikkelder te liggen dan je aanvankelijk zou verwachten. Maar men kan wel zeggen, al was het alleen maar voor mijn mentale gezondheid, dat dergelijke complicaties een onderwerp nog interessanter maken om uit te leggen dan het al was.

Lees verder Excel in het oude Mesopotamië →

Vergeten goden #2: Waar is Marduk gebleven?

juli 18, 2025Mesopotamische oudheid, OudheidD. Winterjas

Weet je wat een ontgoochelend feitje is dat mij met beide benen stevig op de grond houdt? Dat er ooit een tijd was – hoe moeilijk voorstelbaar ook – dat mensen niet de machtige en aloude Mesopotamische god Marduk vereerden. En weet je wat nog relativerender werkt? Dat op een gegeven moment mensen stópten met het vereren van Marduk! Vandaag zullen we daarom kijken naar de opkomst en teloorgang van deze indrukwekkende Mesopotamische god, van wie niemand in het tweede millennium voor onze jaartelling had kunnen bevroeden dat deze zijn voorname positie ooit zou kwijtraken.¹ Maar niets is voor altijd en wanneer de tijdperken elkaar in rap tempo opvolgen, kunnen zelfs goden in de voetnoten van de geschiedenis belanden. Welkom bij het tweede deel van mijn altijd opbeurende serie over vergeten goden!

Lees verder Vergeten goden #2: Waar is Marduk gebleven? →

Hoe één nieuw woord ons begrip van het Gilgamesj Epos verrijkte

juni 27, 2025Mesopotamische oudheid, Methodologie, OudheidD. Winterjas

Veel van onze huidige kennis is slechts voorlopig. Zeker waar het de geesteswetenschappen betreft kunnen we altijd nog nieuw bewijs vinden, frisse theorieën bedenken die leiden tot verhelderende interpretaties van ons onderzoeksmateriaal of gebruik maken van de vooruitgang in andere vakgebieden.¹ En de nieuwbakken inzichten binnen de geesteswetenschappen die daaruit voortkomen, kunnen we vervolgens inzetten om nog meer nieuw bewijs te vinden, weerom fijnmaziger theorieën op te zetten en wetenschappers binnen andere velden op onze beurt bij te staan.² Dat dit soort ontwikkelingen mogelijk zijn, betekent niet perse dat geleerden er eerst naast zaten – integendeel zelfs! Ons begrip kan ook verbreed of verrijkt worden. En de oorzaak voor zulk een verbreed of verrijkt begrip kan nogal mondain zijn. Eén woord voldoet soms al! En aangezien we op dit blog meestal niet om woorden verlegen zitten, zullen we vandaag bespreken hoe een nieuw ontdekt woord van het Gilgamesj Epos zorgde voor een beter begrip van dit beroemde verhaal uit het West-Azië van de oudheid.

Lees verder Hoe één nieuw woord ons begrip van het Gilgamesj Epos verrijkte →

Vergeten goden #1: Heeft NingSimug bestaan?

juni 13, 2025Mesopotamische oudheid, OudheidD. Winterjas

Veel van mijn lezers zullen zich, zo neem ik aan, neergelegd hebben bij het macabere feit dat zij uiteindelijk vergeten zullen raken na hun dood. Want de meesten van ons zullen zelden herinnerd worden nadat iedereen die ons gekend heeft eveneens het loodje heeft gelegd. Maar men zou toch niet denken dat de goden eenzelfde lot beschoren is! Zij hebben immers een hoop volgelingen verzameld en hun eredienst is vaak ook nog eens geïnstitutionaliseerd. Zelfs goden ontkomen echter niet aan de vergetelheid, of dit nu is na kortere of langere tijd. En velen van hen maken tegenwoordig alleen nog acte de présence in latere verslagleggingen van oude godsdiensten.¹ Met deze nieuwe serie ben ik van plan een aantal van deze vergeten goden aan jullie voor te stellen en daarmee zoveel mogelijk interessante aspecten van antieke religies, gebruiken en overtuigingen voor het voetlicht te brengen. Deze week buigen we ons over het bestaan en de leefwereld van een godheid uit het oude West-Azië: NinSimug.

Lees verder Vergeten goden #1: Heeft NingSimug bestaan? →

Drakenmythen en dinosaurusbotten

mei 30, 2025Archeologie, Griekse oudheid, OudheidD. Winterjas

Draken en dinosauriërs. Niet alleen bombarderen veel kinderen één van beide voor kortere of langere tijd tot hun voornaamste interesse, maar ook veel volwassen worden nog steeds geboeid door alles wat te maken heeft met deze respectievelijk denkbeeldige en prehistorische wezens.¹ Het is daarom niet meer vanzelfsprekend dat allebei deze belangstellingen regelmatig gecombineerd worden. En dit heeft onder andere geleid tot de vraag die we in het blog van deze week proberen te beantwoorden: vormden gevonden dinosaurusbotten de aanleiding voor mythen over draken?

Lees verder Drakenmythen en dinosaurusbotten →