Toen ik nog lesgaf, werd het Duitse begrip ‘Bildung’ nogal eens gebezigd. En nog steeds kan je bij het volgen van bijvoorbeeld de maatschappelijke discussie over het hoger onderwijs een drankspelletje spelen, waarbij je een slok moet nemen als dit woord voorbij komt.¹ Toch gaan de meeste vragen die ik krijg sinds ik dit blog begon over de naam van de webpagina waar het te vinden is: Bildungblocks. Ik realiseerde mij al snel dat de meeste mensen gelukkigerwijs alleen maar onderwijs hebben genoten en nooit hebben hoeven nadenken over de inrichting ervan en het daarbij behorende taalgebruik. Welnu, daar komt vandaag een einde aan!

Zonder gekheid, in dit blog zullen we enkele van de vele betekenissen van het begrip Bildung bespreken. Inderdaad, vele. Want ongeacht mijn onverwerkte trauma’s gaan de connotaties van deze term verder dan het onderwijs. In vele talen die een eigen vertaling voor Bildung hebben, verschilt de betekenis daarvan dan ook van het woord voor onderwijs.² En bij wijze van nuttige bijkomstigheid komen we er dan ook achter waarom deze webpagina, die nu één van de ongetwijfeld vele tabjes in jullie browser bezet houdt, zo’n opmerkelijke naam heeft.

Dit blog is ook beschikbaar in het Engels.

Het doel en de reis

Het begrip Bildung komt voort uit de Middeleeuwse mystiek. Pas vanaf de 18^de eeuw n.Chr. werd het geassocieerd met onderwijs en zelfverwezenlijking in een meer moderne betekenis.³ Voor zover ik kon vaststellen, is onze huidige invulling voor een belangrijk deel schatplichtig aan een wijsgerig debat in het begin van de vorige eeuw tussen de ontkiemende sociologie en de toen reeds gevestigde geesteswetenschappen. Dit debat draaide om de principes die idealiter iemands opvoeding en moraal zouden moeten schragen.⁴ Laat ons nu een definitie bekijken die de meeste huidige betekenissen van het begrip Bildung dekt, zoals deze voortkwamen uit dit debat: de term draait om “de holistische ontwikkeling van het individu, alsmede een bredere hoop voor een betere maatschappij.”⁵ Maar als we de term Bildung écht willen begrijpen, inclusief deze vrij abstracte voorgaande definitie, moeten we het idee van Bildung als een doel onderscheiden van het idee van Bildung als een proces.

Wanneer Bildung wordt beschouwd als een doel, draait de invulling om het concrete eindpunt van iemands onderricht of andersoortige zelfverwezenlijking – dat men alle literaire klassiekers heeft gelezen, bijvoorbeeld. Bildung zien als een proces refereert dan weer aan de veranderingen die de persoon ervaart die onderwezen wordt of zelfverwezenlijking nastreeft.⁶ Als we beginnen met Bildung als een doel, dan kunnen we ons voorstellen dat bepaalde wenselijke doeleinden kunnen worden gekoppeld aan het tweede deel van onze definitie, een betere wereld tot stand brengen. Het gaat dan om wat we moeten leren of weten om betere mensen te worden. Maar deze invulling van het begrip Bildung kan ook op kritiek rekenen. Want is het niet elitair om het wenselijke eindpunt van iemands onderricht of zelfverwezenlijking voor hen te bepalen?⁷ Socioloog Pierre Bourdieu stelt zelfs dat Bildung in deze zin louter draait om het sociale kapitaal waarmee de hogere klassen zich onderscheiden van het spreekwoordelijke grauw.⁸ Toch is iets van een doel wellicht nodig, als men wat wil zeggen over die andere interpretatie van Bildung, namelijk als proces.⁹ Daarom kan het zijn dat we desalniettemin een doel bedenken voor onze gewenste invulling van Bildung, maar dat we daarbij voorzichtig blijven, opdat het niet kan worden misbruikt voor elitisme of erger.¹⁰

En er zijn gelukkig ook voorstellen voor meer passender doelen als het wenselijke eindpunt van iemands Bildung, waarmee we zowel de holistische ontwikkeling van individuen als een betere wereld kunnen bereiken. Het idee van posthumanistische Bildung, bijvoorbeeld. Hierbij is het doel om de vermarkting van onderwijsstelsels te weerstaan en de focus terug te leggen bij de vorming van de studenten.¹¹ Deze focus zou onder andere inhouden dat mensen meer in contact komen met hun innerlijke zelf en hun eigen, autonome persoon worden.¹² Een andere invulling van Bildung als proces, die hier niet mee onverenigbaar is, behelst de ontwikkeling van een morele verbeelding. Op deze manier kunnen we onze morele kring, oftewel degenen om wiens lijden we geven, uitbreiden totdat deze gaandeweg de gehele mensheid omvat.¹³ Hieraan verwant is het idee van Bildung als het najagen van ervaringen voorbij je eigen belevingswereld en je hierbij openstellen voor anderen.¹⁴ Dergelijke verheven ondernemingen vragen wel wat van ons; op zijn minst begrip van ons eigen denken, alsmede van onze wereld, diens geschiedenis en onze medebewoners op dit stuk steen dat met een angstaanjagende snelheid door de ruimte scheert. Maar als we één van deze doelen geheel of gedeeltelijk willen overnemen, dan is het van belang om het idee van Bildung als proces nader te bekijken.

Ontwikkeling en vooroordelen

Met zulke doelen zou Bildung waarschijnlijk meer een worden behelzen dan een zijn – het proces staat dus centraal.¹⁵ Het is daarbij nuttig om grofweg twee benaderingen van Bilding als proces te onderscheiden. Ten eerste is er de nadruk, die onder andere gelegd wordt door de filosoof Hans-Georg Gadamer, op het jezelf openstellen voor anderen en het ontmantelen van vooroordelen.¹⁶ Dit vereist tenminste het ervaren van al het verschillende dat er bestaat in de wereld.¹⁷ Men dient voorbij zichzelf te gaan, zogezegd, opdat men terug kan keren als een veranderd mens.¹⁸ En dit zou een worden zijn – een Bildung – dat een heel leven in beslag kan nemen.

Ten tweede kunnen we het proces dat we Bildung noemen, verbeelden als een leerreis – een invulling die zowel onderricht als zelfverwezenlijking omvat – waarbij men niet alleen kennis verwerft, maar ook zelfstandig vermag te denken voorbij de grenzen die men eertijds als vanzelfsprekend aannam. Als dat verdacht veel klinkt als het ontmantelen van vooroordelen, dan heb je gelijk! De combinatie van deze twee benaderingen is dan ook niet alleen voorstelbaar maar wellicht zelfs raadzaam. Want het zou weleens mogelijk kunnen zijn om een leerreis te ondernemen waarop we onszelf ontwikkelen en kennis verwerven, maar tegelijkertijd ook onszelf beter leren kennen en onderweg onze vooroordelen aan de kaak stellen.¹⁹ Dat laat ons echter de vraag welke kennis we dan dienen te verwerven. Zouden we daadwerkelijk al die literaire klassiekers moeten lezen of op een andere manier een expert moeten worden, in de geesteswetenschappen dan wel in een andere specialisatie?

Voorbij specialisatie

Maak je geen zorgen, we hoeven niet allemaal het professoraat te ambiëren. Zoals je al kon vermoeden toen we het hadden over het nastreven van ervaringen buiten onze eigen belevingswereld en het belang van het ontmantelen van vooroordelen, zijn degenen die Bilding benaderen als een proces meestal niet alleen geïnteresseerd in specialistische kennis – hoewel zulke bagage waarschijnlijk geen kwaad kan.²⁰ Want we dienen niet alleen te weten hoe de zaken ervoor staan maar ook waarom dat zo is. Daarom zouden zelfs degenen die erin geslaagd zijn om superspecialist te worden soms over de grenzen van hun vakgebied heen moeten kijken.

In ons huidige tijdsgewricht zou dit proces van Bildung gehinderd worden als het beperkt bleef tot louter aanpassing, waarbij de noodzakelijke reflectie over het hoofd wordt gezien. Wanneer men slechts de kennis verwerft die wordt voorgeschreven – of deze mechanisch toepast zonder enige verbeelding – wordt het namelijk erg moeilijk om voorbij jezelf te kijken op de wijze die de verheven ondernemingen, die ik hierboven noemde, vereisen. Daarom draait Bildung niet alleen om het verwerven van kennis en je openstellen voor anderen. Het gaat juist ook om het terugkeren met wat je geleerd hebt en dan te reflecteren op wat je al wist in het licht van deze nieuwe kennis. Je leert niet alleen maar, maar je bent eveneens aan het ontleren – ik ben er redelijk zeker van dat Scrabble ‘ontleren’ toestaat – je verandert dus op een hele concrete manier je denktrant.²¹

Wat betekent dit met betrekking tot specialistische kennis? Bildung als een proces beschouwd, zou inhouden dat experts hun specialistische kennis bij tijd en wijle in een meer omvattend kader dienen te plaatsen. Zodoende keren zij terug naar de wetenschap in een meer algemene zin en kunnen zij reflecteren op wat zij geleerd hebben terwijl zij verwijlden in het mythische rijk van de specialisatie. Enkele van de specialisten die dit blog lezen – en misschien ook alle andere lezers – zullen zich nu wellicht ietwat overweldigd voelen door de verantwoordelijkheden die Bildung met zich meebrengt. En er is eigenlijk weinig dat ik hier kan zeggen ter geruststelling, behalve dat daadwerkelijke Bildung geen eitje zal zijn. Men zou er zelfs onder kunnen lijden.²² In die zin passen de invullingen die Bildung als een veeleisende onderneming beschouwen verrassend goed bij de esthetiek van Dark Academia. Dit is een digitale subcultuur waarin mensen door middel van bijvoorbeeld afbeeldingen en muziek uitdrukken dat zij zichzelf verloren hebben in het verwerven van kennis ten koste van persoonlijke offers.²³ Maar veeleisend of niet, Bildung blijft een onderneming die de moeite waard is – zeker als men de benodigde informatie tot zich neemt met één Bildungblock per keer!

Conclusie: Bildungromans en Bildungblocks

Doorheen de voorgaande alinea’s zullen sommige van jullie ongetwijfeld uitgekeken hebben naar die ene manier waarop Bildung nog steeds een plekje heeft in ons dagelijkse taalgebruik: de Bildungroman. Deze eretitel kan men vinden op de achterflap van menig boek, om van besprekingen en recensies nog maar te zwijgen.²⁴ Volgens veel definities draait een Bildungroman om een hoofdpersonage dat zichzelf leert kennen en de hun toegewezen rol in de samenleving accepteert, na zowel goede als slechte ervaringen te hebben doorgemaakt.²⁵ Ook al kunnen we hierin enkele van de elementen herkennen die voorbijkwamen tijdens onze bespreking van het begrip Bildung, de verschillen zijn nog opvallender. Er is inderdaad sprake van een reis en het voorbij jezelf kijken, maar het plot van dergelijke boeken lijkt eerder naar aanpassing dan naar reflectie toe te werken.²⁶ Men kan dan ook de vraag stellen waarom ik de Bildungsroman überhaupt noem, terwijl ik jullie eigenlijk over de naam van deze webpagina zou moeten informeren.

Welnu, naast de invulling van dit specifieke thema, zijn deze boeken nog steeds verhalen. Verhalen die bestaan uit verschillende bouwstenen, of… blokken.²⁷ Deze blokken kunnen hoofdstukken zijn of de structuur van het plot, maar ook de ontwikkeling van een karakter of een terugkerende komische situatie. En het is door de (her)schikking van dergelijke blokken dat verhalen ons weten te beroeren – of het nu Bildungromans zijn of niet. Dit is waarom de naam van deze webpagina de elementen ‘Bildung’ en het Engelse woord voor blokken, ‘blocks’, combineert. Want mijn blogs bieden Bildung, maar in behapbare blokken. Blokken die, op zichzelf of tezamen genomen, ook een soort verhaal vormen. Zodat mensen, al is het maar voor even, op hun gemak tijden kunnen bezoeken en kunstwerken kunnen waarderen die tegenwoordig relatief onbekend zijn, maar die – naar mijn mening – nog steeds belangrijk genoeg zijn om deel uit te maken van ieders Bildung. Want ik denk dat de onderwerpen die ik op Bildungblocks bespreek, behoren tot het segment van de geesteswetenschappen dat ons kan helpen om completere mensen te worden.²⁸ En op die manier bieden mijn blogs de lezer hopelijk een toegankelijke plek om verder te leren en dat op een laagdrempelige wijze die over het algemeen niet beschikbaar is voor de meeste mensen nadat hun schooltijd voorbij is.

Uiteindelijk kunnen we alleen maar concluderen dat dit een onderwerp is dat meer dan één blog verdient. En dit zal dan vermoedelijk ook niet de laatste keer zijn dat ik over Bildung schrijf – want er is nog zoveel om te vertellen. Wist je bijvoorbeeld dat posthumanistische Bildung ons ook zou aanzetten om opnieuw na te denken over ontologie, epistemologie en ethiek?²⁹ Of dat er vele manieren zijn waarop men Bildung kan verbinden met gender studies?³⁰ Nu wel! En dit is één van de redenen dat blogs zo’n veelzijdig communicatiemiddel zijn, zeker als men Bildungblocks aan wil bieden. Je hoeft niet altijd voor de eeuwigheid te schrijven. Want je kunt een onderwerp later weer uit de mottenballen halen om er meer over te vertellen of juist om te corrigeren wat je er eerder over dacht te weten. En weet je, dit klinkt eigenlijk best wel als Bildung, zoals we het begrip hierboven definieerden! Maar of jullie volgende week opgewarmde prak aangeboden wordt of dat we juist weer een volledig nieuw onderwerp te lijf gaan, is voorlopig voor jullie een vraag en voor mij een weet.

Schakel JavaScript in je browser in om dit formulier in te vullen.

Meld je aan en mis nooit meer een blog!

Aanmelden

Voetnoten

1. Ik noem drie relatief recente voorbeelden: Gijs Beukers, “Niets Menselijks Is Ons Vreemd”, deVolkskrant 18 november 2023, Boeken en Wetenschap, p. 8-10; Tje Lenders, “Cijfers Liegen Niet (Maar Zwijgen Vooral)”, Vrij Nederland 6 juli 2023, p. 115; Nnenna Onwuka, “Studenten zijn Wandelende CV’s geworden”, NRC Handelsblad 13 december 2022, Opinie, p. 20.
2. Øivind Varkøy, “The Concept of ‘Bildung’”, Philosophy of Music Education Review 2010, 18 (1), p. 86-87.
3. Hans-Georg Gadamer, Waarheid & Methode: Hoofdlijnen van een Filosofische Hermeneutiek (Nijmegen: Uitgeverij vanTilt, 2014), p. 23; Susan L. Cocalis, “The Transformation of ‘Bildung’ from an Image to an Ideal”, Monatshefte 1978, 70 (4), p. 400. Ik ga hiermee voorbij aan een hóóp geschiedenis. Van de rol van het klassieke Griekenland en oude Rome, tot de werken van Jean-Jacques Rousseau, Georg Wilhelm Friedrich Hegel en Johann Gottfried von Herder, waar veel van de aangehaalde auteurs naar verwijzen. Voor een beknopt overzicht, zie: Anders Odenstedt, “Hegel and Gadamer on Bildung”, The Southern Journal of Philosophy 2008, 46 (4), p. 559-561; Carol A. Taylor, “Is a Posthumanist ‘Bildung’ Possible? Reclaiming the Promise of ‘Bildung’ for Contemporary Higher Education, Higher Education 2017, 74 (3), p. 404.
4. Michiel Leezenberg & Gerard H. de Vries, Wetenschapsfilosofie voor Geesteswetenschappen (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2012), p. 143.
5. “[T]he holistic development of the individual, as well as about broader hopes for a better society.” Zie: Rebekka Horlacher, “Bildung: A Construction of a History of Philosophy of Education”, Studies in Philosophy and Education 2004, 23 (5-6), p. 409.
6. Varkøy, “The Concept of ‘Bildung’”, p. 87-89.
7. Ibidem, p. 87-88.
8. Leezenberg & De Vries, Wetenschapsfilosofie voor Geesteswetenschappen, p. 265.
9. Varkøy, “The Concept of ‘Bildung’”, p. 88.
10. Leezenberg & De Vries, Wetenschapsfilosofie voor Geesteswetenschappen, p. 274, 318-319.
11. Taylor, “Is a Posthumanist ‘Bildung’ Possible?”, p. 420-421.
12. Ibidem, p. 422-423.
13. Martha Minow, Not Only for Myself: Identity, Politics, and the Law (New York: New Press, 1997), 27, 130-131; Richard Rorty, Truth and Progress: Philosophical Papers (Cambridge: Cambridge University Press, 1998), 176. Hoewel Martha Minow noch Richard Rorty het woord ‘Bildung’ gebruikt, hinten ze wel op een soortgelijk concept.
14. Varkøy, “The Concept of ‘Bildung’”, p. 91.
15. Bart van Rosmalen, Muzische Professionalisering: Publieke Waarden in Professioneel Handelen (Utrecht: Uitgeverij IJzer, 2016), p. 87.
16. Ibidem, p. 90.
17. Varkøy, “The Concept of ‘Bildung’”, p. 94.
18. Van Rosmalen, Muzische Professionalisering, p. 91.
19. Varkøy, “The Concept of ‘Bildung’”, p. 88.
20. Ibidem, p. 92.
21. Ilan Gur-Ze’ev, “Bildung and Critical Theory in the Face of Postmodern Education”, Journal of Philosophy of Education 2002, 36 (3), 408.
22. Taylor, “Is a Posthumanist ‘Bildung’ Possible?”, p. 424; Gur-Ze’ev, “Bildung and Critical Theory in the Face of Postmodern Education”, p. 400.
23. Simone Murray, “Dark Academia: Bookishness, Readerly Self-fashioning and the Digital Afterlife of Donna Tartt’s The Secret History” English studies 2023, 104 (2), p. 349-350.
24. Katrin Dennerlein & Elisabeth Böhm, “Einleitung”, in: Elisabeth Böhm & Katrin Dennerlein (red.), Der Bildungsroman im Literarischen Feld: Neue Perspektiven auf eine Gattung mit Bourdieus Feldtheorie (Berlin: De Gruyter, 2016), p. 1.
25. Cocalis, “The Transformation of ‘Bildung’ from an Image to an Ideal”, p. 399.
26. Ibidem, p. 408-411.
27. Laura Feldt, “Religion, Nature, and Ambiguous Space in Ancient Mesopotamia: The Mountain Wilderness in Old Babylonian Religious Narratives”, NUMEN 2016, 63 (4), p. 351-352.
28. Varkøy, “The Concept of ‘Bildung’”, p. 94.
29. Taylor, “Is a Posthumanist ‘Bildung’ Possible?”, p. 427-433.
30. Jutta Hartmann, Astrid Messerschmidt & Christine Thon, “Queering Bildung”, in: Jutta Hartmann Astrid Messerschmidt Christine Thon (red.), Queertheoretische Perspektiven auf Bildung: Pädagogische Kritik der Heteronormativität (Toronto: Verlag Barbara Budrich, 2017), p. 15-16.