Een tijdje terug bespraken we het computerspel Tiny Glades en hoe de kunstmatigheid van de landschappen die je daarin kunt creëren liet zien hoe de ‘natuur’ geen verafgelegen, afgescheiden plek is die gevrijwaard is gebleven van menselijk ingrijpen. Integendeel, in het tijdperk van het antropoceen is elke omgeving, elk bioom en misschien zelfs elke mogelijke plaats op aarde direct of indirect, grotendeels of slechts gedeeltelijk, gevormd door de invloed van de mens.¹ En dit maakt het onderwerp dat ik koos voor het blog van deze week, liedjes over ontsnappen naar de natuur, ook theoretisch interessant.² Want als de natuur niet een eenduidig, uniform concept is, kan het dan wel een toevluchtsoord zijn voor al die artiesten die voor zichzelf wensten daar te zijn? En het klopt inderdaad dat er zeer verschillende natuurconcepten worden bezongen in deze liedjes. Ook is er een wetenschapsgebied waar we ons tot kunnen wenden als we deze verschillen willen doorgronden: de ecomusicologie. Dus laat ons vandaag dat wetenschapsgebied en die liedjes verkennen, opdat we kunnen ontdekken wat een ontsnapping naar de natuur eigenlijk inhoudt in een wereld waar bossen net zozeer een door de mensheid gevormde omgeving zijn als de gemiddelde vinex-wijk.

Dit blog is ook beschikbaar in het Engels.

Ecomusicologie

In tegenstelling tot wat de naam suggereert, zijn degenen die zich bezighouden met ecomusicologisch onderzoek niet simpelweg op zoek naar ecologische referenties in liedjes. Ecomusicologie is namelijk één van de onderzoeksrichtingen die schatplichtig is aan het ecokritisch denken. Deze onderzoekers bekijken daarom hun onderwerp door een – drie keer raden – ecokritische lens.³ Dat wil zeggen dat zij zekere interesses hebben die hun onderzoekingen vorm geven. Deze interesses hebben vaak te maken met de culturele normen betreffende het klimaat, het milieu en de natuur die gevonden kunnen worden in muziek en die op hun beurt meestal zelf weer beïnvloed zijn door eerdere muzikale producten.⁴ Hieronder vallen ook de diverse natuurconcepten die we doorheen veel liedjes kunnen vinden.⁵ Het catalogiseren van deze concepten is daarmee deel van een veelzijdige academische onderneming.

Hoewel zulke ondernemingen op zichzelf al interessant zijn – jij leest hier bijvoorbeeld al over in je vrije tijd – kunnen ze ook nuttige doelen dienen. Ecomusicologische analyses van liedjes kunnen ons namelijk helpen om in kaart te brengen hoe onze maatschappelijke en ecologische crises in de popcultuur worden verbeeld, waarmee vervolgens onze reactie op deze problemen tenminste deels wordt vormgeven – hoe beperkt dan ook.⁶ Hierbij dient men vaak een fijne zeef te gebruiken pm zulke thema’s op te merken en te ontleden, indien en wanneer ze aanwezig zijn in populaire liedjes. Want, zoals Mark Pedelty opmerkt, “Veel muziekproducenten, -uitgevers, en -luisteraars beschouwen ecologische thema’s als ideologisch tendentieus” en dit heeft gevolgen gehad voor de beschikbare muziek die hierover is geschreven.⁷ Maar dit heeft degenen die geïnteresseerd zijn in de verhouding tussen muziek en de natuur niet gestopt om de beschikbare kruimels toch te analyseren – want dit doet men al vanaf de oudheid.⁸ En daarom kan zo’n ogenschijnlijke omweg als het zoeken naar de diverse natuurconcepten in liedjes over ontsnappen naar de natuur om aan de minder prettige aspecten van ons dagelijks leven te ontkomen, uiteindelijk best productief blijken te zijn.

De stad verruilen voor de wildernis

Veel van het onderzoek in de ecomusicologie heeft – begrijpelijkerwijs! – betrekking op de huidige klimaatcrises en de rol van muziek bij de inspanningen om contreien die geacht worden natuurlijk te zijn te behouden.⁹ Maar dit is niet zo makkelijk als het klink. Want in het antropoceen, zoals we hierboven al zagen, kan eigenlijk van iedere plaats gezegd worden dat deze beïnvloed is door de mens – zelfs als we alleen maar de samenstelling van de atmosfeer van onze planeet, die drastisch is veranderd dankzij ons handelen als een collectief, in aanmerking nemen.¹⁰ Zodoende is het verschil tussen de natuurlijke wereld en die van ons op zijn best gradueel. En we zien dan ook dat veel van de liedjes over het ontkomen aan de alledaagse sleur richting de natuur, beter beschreven kunnen worden als pleidooien om een overweldigend bebouwde omgeving – zoals een grote stad of vervallen dorp – te verruilen voor één die bepaald wordt door bomen, gras, water en de meer traditionele verblijven van dieren en beestjes dan degenen die zij uit noodzaak gecreëerd hebben binnen de overduidelijk door mensen gebouwde structuren.

Twee van de meest stemmig verwoorde voorbeelden van zulk een benadering van de natuur, waarin artiesten verlangen naar het ontsnappen aan de dichtbebouwde streken die hen herinneren aan al de menselijke drukdoenerij die daar plaatsvindt, zijn de liedjes Lake Louise van Abel Hawnt en 3 A.M. van Gregory Alan Isakov.¹¹ Beide artiesten beklagen de monotome levenswijzen en banen in de stad en stellen zich voor hoe zij door de wildernis zouden kunnen zwerven. Hun metaforen reflecteren deze houding eveneens. Isakov beseft dat hij nog steeds schoenen zal nodig hebben, maar niet een paar dat gemaakt is om te staan. En Hawnt, zoals herkenbaar zal zijn voor velen onder ons, neemt zich voor om minder dagen te verliezen aan diverse schermen. En wanneer kinderen dromen over weglopen, zoals in het tweede couplet van The Trapeze Swinger van het muziekproject Iron & Wine, stellen zij zich hun natuurlijke toevluchtsoord slechts voor met de breedste penseelstreken.¹² Maar er zit hier een addertje onder het gras, heb je het al door? Ten eerste moet je werk tenminste voor een deel verbonden zijn met de stad, wil een trek richting een plek waar het gras – letterlijk – groener is écht een ontsnapping vormen. Daarnaast is een verblijf in de natuur niet ontspannend voor veel mensen. Het zijn juist de voorzieningen van de stad die hen helpen om de zinnen te verzetten. Gelukkig voor deze mensen zijn er andere natuurconcepten in de liedjes die ze kunnen luisteren!

Muziek over verblijven in de natuur

Want een ontsnapping naar de natuur kan meer zijn dan een afleiding van het saaie stadsleven. In plaats die een contrast vormt met andere contreien kan men de natuur ook zien als iets dat op zichzelf staat. Waar je eveneens heen zou gaan als het stadsleven je beviel. Het kan een nieuwe start of frisse blik bieden, bijvoorbeeld. Dit is wat we tegenkomen in liedjes die schoonheid van plaatsen vastleggen waar de menselijke invloed wellicht net zo alomtegenwoordig is als elders, maar waar deze overschaduwd wordt door de imponerende pracht die er te vinden is. Men kan natuurlijk beargumenteren dat deze pracht niet veel natuurlijker is dan een wolkenkrabber. Maar de oeroude elementen die er aanwezig zijn – zoals de bergen en grote waterlichamen waar het menselijk handelen vooral doorwerkt op wijzen die niet met het blote oog te zien zijn – geven hoe dan ook een inspirerende indruk.¹³ De ontzag die daarmee gepaard gaat, is veelvuldig bezongen.

Als ik mijzelf tot één voorbeeld beperk, moet ik in ieder geval John Denver noemen. Dit was een countrymuzikant en klimaatactivist wiens nummers over de landelijke en wilde gebieden van de Verenigde Staten van Amerika soms zelfs volksliederen werden voor de gebieden waar die natuurpracht te vinden was.¹⁴ Sommige liedjes gaan verder dan louter lof voor de schoonheid van de natuur en geven ons ideeën voor een bestaan dat ons oude leven zou kunnen vervangen. Chris Remo’s Ol’ Shoshone, hetgeen hij opnam voor het computerspel Firewatch dat we vorig jaar bespraken, is zo’n liedje. In dit nummer wordt het taalgebruik van het stadsleven geprojecteerd op de wildernis. Zodoende hoeft het leven daar niet onder te doen voor een bestaan in de meer dichtbebouwde delen van de wereld.¹⁵ En dit leid ons naar een volgend idee: kan een andere bebouwde omgeving ook een soort van metaforische natuur zijn die een toevlucht biedt van de routines waaraan zoveel liedjesschrijvers willen ontkomen?

En er zijn inderdaad liedjes die handelen over zo’n verder uitgerekt natuurconcept, waaronder ook diverse bebouwde omgevingen zouden vallen. In zulke liedjes ontsnappen we nog steeds aan onze vertrouwde bebouwde omgeving, maar daarbij reizen we door of naar een andere bebouwde omgeving. Hoewel zulke contreien vaak worden gekenmerkt door minder door mensenhanden gecreëerde structuren – wat we ‘natuur’ zouden noemen in de meer alledaagse betekenis van het woord – is het expliciet een bebouwde omgeving die hier de ontsnapping biedt.¹⁶

Twee uitstekende voorbeelden zijn te vinden in de computerspelenreeks Road 96, waarin jongeren trachten te ontkomen aan een onderdrukkend regime door zwervend langs de snelweg het buitenland te bereiken.¹⁷ Het duidelijkste voorbeeld van de twee is The Road van het folk/pop-duo Cocoon, waarin het gevoel van onafhankelijk dat alleen met jezelf zijn in een minder dichtbewoonde streek met zich meebrengt, centraal staat. Het andere liedje, Land Locked Heart van de band The Midnight, herbergt soortgelijke sentimenten maar benadrukt de levenslust die het verkennen van een nieuwe leefomgeving met zich meebrengt.¹⁸ Bij elkaar genomen, gaan deze liedjes over de natuur in die zin dat dit een plek is waar minder mensen samenkomen en de bebouwde gebieden aanmerkelijk verschillen van andere plaatsen met een grotere bevolkingsdichtheid. Deels komen deze verschillen, zoals je je misschien wel kunt voorstellen, door de aanwezige geluiden. Waar steden luidruchtig neigen te zijn, zijn minder dicht bebouwde omgevingen meestal stiller – relatief dan toch. En ze kunnen zelfs hun eigen muziek creëren.

De muziek in de natuur

Als laatste onderwerp van vandaag moet ik daarom een categorie liedjes bespreken waarin de muziek is verwerkt die te vinden is in omgevingen waarvan de meeste mensen ze in de wandeling zouden kenschetsen als natuur. Dat er muziek te vinden is in de natuur – melodieën waarbij flora en fauna betrokken zijn en die mensen kunnen waarnemen en waarderen – wordt al tenminste sinds de oudheid geapprecieerd. In het Gilgamesj Epos genieten de gelijknamige held en zijn metgezel Enikdu bijvoorbeeld van de veelzijdige concerten van de vogels en de ritmes die de aapjes voortbrengen in het cederwoud dat bewaakt wordt door de vreeswekkende Ḫuwawa.¹⁹ En er zijn ook moderne nummers waarin de natuur op een soortgelijke wijze wordt gezien: als bron van muziek.

Deze liedjesschrijvers verwerken wat zij vinden in de niet-menselijke wereld in menselijke verhalen. Maar dit betekent niet noodzakelijkerwijs dat de voornoemde scheiding tussen de natuur en bebouwde omgevingen erg strikt of überhaupt aanwezig is.²⁰ Tijdens een intermezzo op haar album My Light, My Destroyer, combineert Cassandra Jenkins bijvoorbeeld de geluiden van een meer natuurlijke omgeving met menselijke stemmen die beschrijven wat ze zien.²¹ Ondertussen slaagt Haley Heynderickx erin – terwijl zij de binnenwereld van wildere contreien vertaalt naar een medium dat mensen makkelijker kunnen begrijpen, nota bene – om over te brengen hoe menselijke geluiden deel uitmaken van de achtergrondmuziek van ons bestaan, waar we ook zijn. In een liedje over het meest indrukwekkende lid van de bomenfamilie Sequoioideae, de Amerikaanse Redwood, verwerkt zij bijvoorbeeld de geluiden van mobiele telefoons!²² Dus zelfs als er geen natuurlijke wereld is die afgescheiden is van de onze, dan nog kan men muziek vinden buiten ons dagelijkse leven en verblijfplaatsen – maar soms blijken dit toch klanken waar we reeds lang bekend mee waren.

Conclusie: waar de natuur is

Zoals je ongetwijfeld al geraden hebt, heb ik wat luchthartig onderwijs over de ecologische geesteswetenschappen, waartoe ook de ecomusicologie meestentijds gerekend wordt, in dit blog weten te verstoppen. En dit komt vast niet als een verrassing. Want de onderzoekingen die samen het vakgebied van de ecomusicologie vormen, kunnen zeer zeker nuttig zijn bij de onderliggende onderneming van de ecologische geesteswetenschappen.²³ Namelijk de mens terugplaatsen in de natuurlijke wereld als een onlosmakelijk onderdeel daarvan. En ik vermoed dat het betrekken van zo’n theoretisch kader wanneer men het heeft over muziek, de leeservaring alleen maar ten goede komt. Want terwijl wij allen trachten om te gaan met de “politieke, sociale, economische en ecologische problemen waar de wereld zich vandaag de dag voor geplaatst ziet”, kan muziek een heerlijk informele wijze zien om sommige van deze problemen beter te begrijpen en anderen erover te informeren.²⁴ Muziek kan een – het spijt me – heel natuurlijke manier vormen om mensen bij te brengen dat woorden zoals ‘natuur’ weleens zeer verschillende betekenissen kunnen herbergen waar we ons pas van bewust werden tot we een bepaald nummer hoorden en analyseerden.²⁵

De kennis die we verkregen hebben dankzij dit theoretische kader en de daaropvolgende fijnere leeservaring kan ook ons genot van muziek vergroten, durf ik te beweren. Inclusief al die beroemde liedjes waarin verschillende natuurconcepten worden bezongen en die ik hier niet heb kunnen behandelen!²⁶ Want we hebben nu een beter begrip van de verschillende natuurconcepten die we tegen kunnen komen in de nummers die weerklinken uit onze radio’s, persoonlijke geluidsdragers en streamingdiensten. En dit begrip kunnen we toepassen op nieuwe liedjes die we horen en zo een nog meer doorvoelde waardering voor de melodieën die onze dagelijkse routines en levens verluchtigen. Weet je, is het met genoeg goede muziek om je heen eigenlijk wel de moeite waard om te proberen ontsnappen naar de natuur?

Schakel JavaScript in je browser in om dit formulier in te vullen.

Meld je aan en mis nooit meer een blog!

Aanmelden

Voetnoten

1. Steven Vogel, Thinking like a Mall: Environmental Philosophy after the End of Nature (Cambridge: MIT Press, 2015), p. 4-8, 129-131.
2. Mark Pedelty, Rebecca Dirksen, Tara Hatfield, Yan Pang & Elja Roy, “Field to Media: Applied Ecomusicology in the Anthropocene”, Popular Music 2020, 39 (1), p. 22-23.
3. Aaron S. Allen, “Ecomusicology: Ecocriticism and Musicology”, Journal of the American Musicological Society 2011, 64 (2), p. 393.
4. Aaron S. Allen & Kevin Dawe, “Ecomusicologies”, in: Aaron S. Allen & Kevin Dawe (red.), Current Directions in Ecomusicology: Music, Culture, Nature (Abbingdon: Routledge, 2016), p. 4.
5. Mark Pedelty, “Pop Ecology: Lessons from Mexico”, in: Aaron S. Allen & Kevin Dawe (red.), Current Directions in Ecomusicology: Music, Culture, Nature (Abbingdon: Routledge, 2016), p. 200.
6. James R. Edwards, “Critical Theory in Ecomusicology”, in: Aaron S. Allen & Kevin Dawe (red.), Current Directions in Ecomusicology: Music, Culture, Nature (Abbingdon: Routledge, 2016), p. 153; Aaron S. Allen, “Prospects and Problems for Ecomusicology in Confronting a Crisis of Culture”, Journal of the American Musicological Society 2011, 64 (2), p. 414; W. Luke Windsor, “Nature and Culture, Noise and Music”, in: Aaron S. Allen & Kevin Dawe (red.), Current Directions in Ecomusicology: Music, Culture, Nature (Abbingdon: Routledge, 2016), p. 166-169.
7. “Many producers, distributors, and audiences consider environmental themes to be ideologically tendentious”, zie: Pedelty, “Pop Ecology”, p. 208.
8. Allen, “Ecomusicology”, p. 391.
9. Jeff Todd Titon, “The Nature of Ecomusicology”, Música e Cultura 2013, 8 (1), p. 8-18; Thorsten Philipp, “Sounds of Remembered Nature: Narrating Environmental Change Through Pop Music”, in: Frederico Dinis (red.), Performativity and the Representation of Memory: Resignification, Appropriation, and Embodiment (Hershey: IGI Global, 2024), p. 274.
10. Vogel, Thinking like a Mall, p. 17. Zie in het algemeen: Timothy Morton, Dark Ecology: For a Logic of Future Coexistence (New York: Columbia University Press, 2018).
11. Voor deze artiesten, zie: Editorial Board, “Abel Hawnt – Lake Louise (Feat. Luke Beling)”, Indiemusiccenter.com (geraadpleegd op 24 april 2025) James Christopher Monger, “Gregory Alan Isakov Biography”, Allmusic.com (geraadpleegd op 24 april 2025).
12. Andrew Leahey, “Around the Well Review”, Allmusic.com (geraadpleegd op 25 april 2025).
13. Vogel, Thinking like a Mall, p. 128, 135, 137-144, 171; Erle C. Ellis, Anthropocene: A Very Short Introduction (Oxford: Oxford University Press, 2018), p. 58-60, 70.
14. Jason Ankeny, “John Denver Biography”, Allmusic.com (geraadpleegd op 25 april 2025); Redactie Cultuur, “’Country Roads’ is Officieel Volkslied”, Dagblad van het Noorden 12 maart 2014, Cultuur, p. 30.
15. Campo Santo Games, “Ol’ Shoshone: From Firewatch Original Score by Chris Remo”, Camposantogames.bandcamp.com (geraadpleegd op 25 april 2025).
16. Vogel, Thinking like a Mall, p. 144-147.
17. Zsófia Orosz-Réti, “From Superhuman to Posthuman: Collective Action in Single-Player Video Games”, Proceedings of DiGRA 2023 (presentatiebijdrage), 20 (1), p. 2-3.
18. Various Artists, “Road 96 Original Soundtrack”, Road96.bandcamp.com (geraadpleegd op 25 april 2025); The Midnight, “Land Locked Heart (from Road 96: Mile 0)”, themidnight.bandcamp.com (geraadpleegd op 25 april 2025). Voor deze artiesten, zie: Jason Birchmeier, “Cocoon Biography”, Allmusic.com (geraadpleegd op 25 april 2025); Timothy Monger, “The Midnight Biography”, Allmusic.com (geraadpleegd op 25 april 2025).
19. Farouk N.H. Al-Rawi & Andrew R. George (2014), “Back to the Cedar Forest: The Beginning and End of Tablet V of the Standard Babylonian Epic of Gilgameš.”, Journal of Cuneiform Studies 2014, 66 (1), p. 74, 76-77.
20. Linda Nash, “The Body and Environmental History in the Anthropocene”, in: Ursula K. Heise, Jon Christensen & Michelle Niemann (red.), The Routledge Companion to the Environmental Humanities (Abbingdon: Routledge 2017), p. 403; Brian Alexander Karvelas, Listening to Landforms: Intersections of Ethnomusicology and the Environmental Humanities (Santa Barbara: University College Santa Barbara Thesis, 2019), p. 7.
21. Timothy Monger, “My Light, My Destroyer Review”, Allmusic.com (geraadpleegd op 24 april 2025).
22. Marcy Donelson, “Seed of a Seed Review”, Allmusic.com (geraadpleegd op 24 april 2025).
23. Allen & Dawe, “Ecomusicologies”, p. 5.
24. “[P]olitical, social, economic, and ecological problems affecting today’s world”, zie: Timothy Rice, Modeling Ethnomusicology (Oxford: Oxford University Press, 2017), p. 205.
25. Anthony Seeger, “Natural Species, Sounds, and Humans in Lowland South America: The Kĩsêdjê/Suyá, Their World, and the Nature of Their Musical Experience”, in: Aaron S. Allen & Kevin Dawe (red.), Current Directions in Ecomusicology: Music, Culture, Nature (Abbingdon: Routledge, 2016), p. 89.
26. Most famously perhaps The Beatles’ Mother Nature’s Son, see: Stephen Thomas Erlewine, “The Beatles [White Album] Review”, Allmusic.com (geraadpleegd op 25 april 2025).