Het is schier onmogelijk om oude bronnen te lezen zonder een zeker ontzag te voelen. En zeker de oude verhalen. Want of je jezelf nu vindt op de slagvelden van Troje, meetrekt met Gilgamesh op zoek naar onsterfelijkheid of met verbijstering de opkomst en ondergang van machtige dynastieën in de Mahābhārata gadeslaat, je ontkomt niet aan de indruk dat het louter de kwaliteit van deze werken is die hen door de eeuwen heen bewaard heeft, zodat men ze nu als goedkope paperback kan kopen op het vliegveld.¹ Zoals je wellicht al opmaakte uit de toon van de vorige zin, verschillen de redenen dat wij deze oude verhalen momenteel bewonderen – hoeveel dat er ook moge zijn – nogal van de redenen waarom ze in het verleden werden gewaardeerd.² En dit is zelden duidelijker te zien dan met Thucydides’ beroemde verslag van de Peloponnesische oorlog. Sommige van de manieren waarop wij deze tekst nu benutten zouden de mensen in het verleden misschien zelfs zeer verbaasd hebben!

Dit blog is ook beschikbaar in het Engels.

Thucydides en de Peloponnesische oorlog

Thucydides, zijnde een Athener in de Griekse wereld van de 5^de eeuw v.Chr., had de pech om te moeten leven in een periode van verwoestende oorlogen.³ Na het weerstaan van de Perzen eerder in die eeuw, waren de Grieken van 431 tot 404 v.Chr. vooral met elkaar aan het strijden. En het is naar aanleiding van deze laatste oorlog dat Thucydides een historicus werd, zodat hij verslag kon doen van zijn oorzaken en verloop. Dit mondde uit in zijn Geschiedenis van de Peloponnesische oorlog, een boek dat nog steeds geldt als een van onze voornaamste primaire bronnen over dit conflict.⁴

Maar het boek werd nooit afgemaakt zoals Thucydides dat voor zich had gezien en de versie die wij nu hebben eindigt abrupt in het midden van 411 v.Chr.⁵ En dit is des te frustrerender omdat we weten dat Thucydides het einde van de oorlog meemaakte. Doorheen de tekst zinspeelt hij op dit einde en zaken die erna gebeurden. Soms gedraagt Thucydides zich zelfs als de verteller in een Hollywoodfilm, waarbij hij zijn publiek deel maakt van zijn voorkennis over de rampen die nog staan te gebeuren.⁶ Maar zelfs in deze incomplete staat wordt Thucydides’ Geschiedenis van de Peloponnesische oorlog momenteel gekoesterd. Zoals hij al hoopte in zijn inleiding, werd dit werk inderdaad een “eeuwig bezit”.⁷ En dit is niet alleen vanwege de literaire kwaliteiten van het boek of de informatie over het verleden die we erin vinden, maar vanwege een scala aan redenen.

De hedendaage waardering voor Thucydides

Er zijn teveel redenen waarom men Thucydides vandaag de dag waardeert om hier te noemen. Ik zal mij daarom beperken tot de meest relevante. Een reden die mij aanstaat en die door Uwe Walter wordt besproken in een recente Companion to the Ancient Greek World, is de lezing van Thucydides als een onderricht over de gruwelen van oorlogsvoering.⁸ Een ander aspect van Thucydides’ werk dat vaak geprezen wordt, is zijn methodologie. Want hij trachtte expliciet zijn feiten op orde te krijgen.⁹ Ondanks dat hij niet vaak verschillende mogelijke beschrijvingen van gebeurtenissen noemt – zoals zijn bijna-tijdgenoot Herodotus dat wel doet – en ook al veinst hij soms zekerheid waar dit simpelweg onmogelijk is – want er zullen geen beschikbare bronnen zijn geweest, bijvoorbeeld, of de personen die elkaar spreken kunnen elkaar nooit op dat tijdstip en op die plaats getroffen hebben – worden zijn inspanningen ook wat dit betreft gelauwerd.¹⁰

De grootste invloed in de hedendaagse wereld – degene die regelmatig de kranten haalt – oefent Thucydides echter uit via de waardering die hij ontvangt vanuit de hoek van de (internationale) politiek.¹¹ Vanaf ongeveer de helft van de vorige eeuw begon men Thucydides een ‘realistische’ blik op de mensheid en de politiek toe te dichten, die gebruikt kon worden om te bepalen wanneer staten ten oorlog trekken.¹² Deze zogenoemde realistische interpretatie kent vele varianten, maar zij delen over het algemeen de overtuiging dat staten op rationele wijze macht en hun eigen belangen najagen, voornamelijk om hun voortbestaan te verzekeren.¹³ Thucydides’ boek wordt gezien als een uitmuntend voorbeeld van deze dynamiek, ondanks dat historici – of zelfs vluchtige lezers van de tekst – gegronde redenen hebben om deze analyse te bekritiseren.¹⁴ Zulke realistische interpretaties zullen daarom wellicht ooit uit de mode geraken, net als zoveel van de eerdere opvattingen over Thucydides’ meesterwerk die eraan vooraf gingen.

De vroegere waardering voor Thucydides

Niet alle voornoemde redenen zijn eigen aan onze tijd. De appreciatie van Thucydides’ methodologie kent bijvoorbeeld een lange voorgeschiedenis.¹⁵ Maar vele van de redenen waarom wij Thucydides waarderen zijn net zo typerend voor dit moment als degene in het verleden dat waren voor die perioden.

Thucydides zelf zou gewezen hebben op het nut van zijn werk, niet alleen als een verslag van de Peloponnesische oorlog, maar ook als een beschrijving van de menselijke natuur.¹⁶ En andere historici uit de oudheid gebruikten het boek onder andere op deze twee manieren. Maar deze schrijvers contrasteerden ook hun eigen werken en methodologieën met die van hun beroemde voorganger.¹⁷ Althans, dat denken we, want we kunnen voor deze periode Thucydides’ invloed niet altijd met zekerheid vaststellen. Klassieke geschiedschrijvers hebben misschien nooit een reflectie op een groepsproject hoeven schrijven, toch neigden zij ernaar om hun vakbroeders voornamelijk te noemen om hen te bekritiseren en zelden werden deze opgevoerd omdat ze het met hen eens waren of omdat hun invloed zich liet gelden.¹⁸ Maar in de oudheid waren er tenminste nog mensen die Thucydides’ magnum opus bleven kopiëren – een activiteit die des te indrukwekkender is, als je bedenkt dat zij dit met de hand moesten doen!

In de eeuwen die volgden op de oudheid hing het overleven van Thucydides’ boek echter aan een zijden draadje. Er was zelfs een periode dat de Griekse tekst alleen nog bestond in de woonplaatsen van de Byzantijnen, dat deel van het Romeinse rijk dat overleefde in het oostelijke Middellandse zeegebied.¹⁹ Dat de Byzantijnen Thucydides bleven lezen en kopiëren had minder te maken met de Peloponnesische oorlog dan met hun behoefte aan een goed voorbeeld van het schrijven over geschiedenis en met de noden van het onderwijs.²⁰ Want de Geschiedenis van de Peloponnesische oorlog was een moeilijke tekst in een oeroud dialect en zodoende kon men deze “gebruiken als een thesaurus en inzetten voor het leren van retorica.”²¹ Toch lijkt het belang van de geschiedenis die in de pagina’s van Thucydides’ meesterwerk wordt verteld langzaamaan weer erkend te worden tegen het einde van het rijk in de 14^de en 15^de eeuw.²² En in diezelfde periode vonden veel antieke Griekse teksten, inclusief de pennenvrucht van Thucydides, hun weg terug naar Italië en mettertijd zouden zij ook het noorden en westen van Europa bereiken.²³

Het tijdvak waarin de bestudering van dergelijke teksten werd opgepakt in deze contreien noemt men meestal de Renaissance.²⁴ In die tijd was Thucydides voornamelijk het domein van leden van de lokale elites, waarvan velen hun eigen draai aan zijn Geschiedenis van de Peloponnesische oorlog gaven. Sommigen van hen stelden de oude geschiedschrijver voor als iemand die oorlog verafschuwde en in plaats daarvan aanraadde om een deugdzaam leven te leiden en een begenadigd spreker te worden, terwijl anderen hem juist afschilderden als oorlogszuchtig – en dan was er ook nog Thomas Hobbes, die stelde dat Thucydides zich zowel tegen oorlogen als de retorica keerde!²⁵

Naast deze rol als bron van advies over moraal, gematigdheid, politiek en oorlog, functioneerde Thucydides’ boek ook als een hulpmiddel voor het schrijven van geschiedenis en speelde het bovendien diverse rollen bij verschillende andere disciplines.²⁶

De trends die begonnen in de Renaissance zetten zich door tijdens het begin van de moderniteit en richting de 19^de eeuw. Toch beginnen we dan wel de eerste aanzet te zien voor sommige van de huidige kanttekeningen betreffende Thucydides’ nut en betrouwbaarheid die ik hierboven al noemde. Dit heeft te maken met het fenomeen dat Alexandra Lianeri de paradox van de 19^de-eeuwse geschiedschrijving noemt: historici uit de oudheid, zoals Thucydides, werden gezien als een noodzakelijke aanwezigheid in het discourse, ondanks dat hun respectievelijke tijdperken, methodologieën en perspectieven vaak als passé werden beschouwd.²⁷ Toch kan men nog steeds met recht stellen dat Thucydides’ werk één van de spreekwoordelijke vroedvrouwen van de hedendaagse geschiedschrijving was – met alle negatieve implicaties die daar ook bij komen kijken.²⁸ Daarom is het niet onredelijk om te concluderen dat de huidige waardering voor deze oude tekst, met de noodzakelijke slagen om de arm, naar alle waarschijnlijkheid verdiend is.

Conclusie: een genootschap van verloren teksten

De redenen dat sommige oude teksten aan ons overgeleverd zijn en anderen niet, zouden een hele reeks blogs kunnen vullen. Of misschien zelfs een tv-show waarin we dan teksten uit de oudheid volgen waarvan het bestaan ons bekend is, om te zien hoe ver in de tijd zij geraakten voordat zij voorgoed verloren gingen, terwijl een select gezelschap wel het lezerspubliek op hedendaagse vliegvelden bereikte. Want het zwaard van Damocles dat de vergetelheid is, heeft bijna al deze teksten bedreigd – denk alleen al aan de langdurige Byzantijnse vakantie van Thucydides’ Geschiedenis van de Peloponnesische oorlog. En dit zijn eerlijk gezegd de dingen die mij ’s nachts wakker houden! De teksten die aan de vergetelheid ontkwamen, werden daarnaast vaak slechts doorlopend gekopieerd vanwege beweegredenen die net zozeer van onze belevingswereld verschillen als de redenen waarom men toentertijd deze teksten waardeerde. Naast de rol van hulpmiddel voor bij het onderwijs en de retorica, zoals met Thucydides’ boek, kunnen we ook religieuze en antiquarische motieven ontwaren – en soms speelden zelfs dromen een rol.²⁹ En dan zijn er nog de teksten die niet overleefden omdat zij gekopieerd werden, maar omdat zij geschreven waren op een materiaal dat geschikt was om zelfstandig de eeuwen te overleven – zoals kleitabletten – of omdat zij bewaard bleven op plekken die hen beschermden tegen het verval van de tijd – zoals sommige van de droge omgevingen die te vinden zijn in de woestijnen van Egypte.³⁰ Maar deze omzwervingen zullen we moeten bewaren voor een volgende keer, net zoals veel van de andere interessante onderwerpen die met Thucydides van doen hebben.

Als ik mij niet vergis zullen deze blogs ook gewaardeerd worden voor een scala aan redenen – en veel daarvan zullen nooit bij mij zijn opgekomen! Maar dat is in orde, zolang zij maar gewaardeerd worden, nietwaar? En ook volgende week hoop ik jullie weer te verblijden met een blog dat jullie waardering waard is

Schakel JavaScript in je browser in om dit formulier in te vullen.

Meld je aan en mis nooit meer een blog!

Aanmelden

Voetnoten

1. Wat betreft de voorgaande voorbeelden, zie: Robert Fagles (red.), Homer – The Illiad (London: Penguin Books, 1991); Andrew George (red.), The Epic of Gilgamesh (London: Penguin Books, 1999); John Smith, The Mahabharata (London: Penguin Books, 2009).
2. Jeffrey Michael Hunt, Riggs Alden Smith & Fabio Stok, Classics from Papyrus to the Internet: An Introduction to Transmission and Reception (Austin: University of Texas Press, 2017), p. 5.
3. Rosalind Thomas, “Introduction”, in: Robert Strassler (red.), The Landmark Herodotus: The Histories (New York: Anchor Books, 2007), p. x-xi.
4. Een andere belangrijke bron, die verderging waar Thucydides stopte, is het werk van Xenophon, zie: Peter Rhodes, “The Literary Sources”, Konrad Kinzl (red.), A Companion to the Ancient Greek World (Malden: Blackwell Publishing, 2006), p, 30-31.
5. Robert Strassler, “Epilogue”, in: Robert Strassler (red.) The Landmark Thucydides: A Comprehensive Guide to the Peloponnesian Wars (New York: Free Press, 1996), p. 549. Ook varieert de kwaliteit van de versie die we hebben en men denkt daarom dat Thycydides niet de kans heeft gehad om de latere delen te herzien, zie: Kenneth Dover, “The Classical Historians”, in: Kenneth Dover et al, Ancient Greek Literature (Oxford: Oxford University Press, 1980), p. 95.
6. Strassler, “Epilogue”, p. 549. Voor een duidelijk voorbeeld, zie: Thuc 2.65.
7. Thuc 1.22.4. Eng: “A possession for all time”, zie: Robert Strassler (red.), The Landmark Thucydides: A Comprehensive Guide to the Peloponnesian War (New York: Free Press, 1996), p. 16; Richard Buxton, Imaginary Greece: The Contexts of Mythology (Cambridge: Cambridge University Press, 1994), p. 46. Maar zie ook: Polly Low, “Introduction”, in: Polly Low (red.), The Cambridge Companion to Thucydides (Cambridge: Cambridge University Press, 2023), p. 4, noot 10.
8. Uwe Walter, “The Classical Age as a Historical Epoch”, in: Konrad Kinzl (red.), A Companion to the Ancient Greek World (Malden: Blackwell Publishing, 2006), p. 14-15; Dover, “The Classical Historians”, p. 99-100.
9. Jonas Grethlein, “The Rise of Greek Historiography and the Invention of Prose”, in: Andrew Feldherr & Grant Hardy (eds.), The Oxford History of Historical Writing: Volume 1 – Beginnings to AD 600 (Oxford: Oxford University Press, 2011), p. 152.
10. Ibidem, p. 153; Rhodes “The Literary Sources”, p. 29-30; Thomas, “Introduction”, p. xxiv-xxxii; Peter Rhodes, “Thucydides’ Use of Evidence and Sources”, in: Polly Low (red.), The Cambridge Companion to Thucydides (Cambridge: Cambridge University Press, 2023), p. 50-62; Low, “Introduction”, p. 2-3.
11. Joel Schlosser, “’What Really Happened’: Varieties of Realism in Thucydides’ History”, in: Polly Low (red.), The Cambridge Companion to Thucydides (Cambridge: Cambridge University Press, 2023), p. 301.
12. Ibidem, p. 301-302.
13. Ibidem, p. 303-304.
14. Ibidem, p. 305-306; David Welch “Why International Relations Theorists Should Stop Reading Thucydides.” Review of International Studies 2003, 29 (3), p. 307-308, 312.
15. Luke Pitcher, “Thucydides in Greek and Roman Historiography”, in: Polly Low (red.), The Cambridge Companion to Thucydides (Cambridge: Cambridge University Press, 2023), p. 248.
16. Low, “Introduction”, p. 28.
17. Pitcher, “Thucydides in Greek and Roman Historiography”, p. 248.
18. Ibidem, p. 235. Een belangrijke uitzondering is de Hellenica van Xenophon, zie: Ibidem, p. 238.
19. Scott Kennedy & Anthony Kaldellis, “Thucydides in Byzantium”, in: Polly Low (red.), The Cambridge Companion to Thucydides (Cambridge: Cambridge University Press, 2023), p. 249.
20. Anthony Kaldellis, “The Byzantine Role in the Making of the Corpus of Classical Greek Historiography: A Preliminary Investigation.” The Journal of Hellenic Studies 2012, 132 (1), p. 80.
21. “[M]ined as a lexical resource and used for training in rhetoric.”, zie: Kennedy & Kaldellis, “Thucydides in Byzantium”, p. 250.
22. Ibidem, p. 249.
23. Kinch Hoekstra, “Thucydides in the Renaissance and Reformation”, in: Polly Low (red.), The Cambridge Companion to Thucydides (Cambridge: Cambridge University Press, 2023), p. 265-266.
24. Hunt, Smith & Stok, Classics from Papyrus to the Internet, p. 149.
25. Hoekstra, “Thucydides in the Renaissance and Reformation”, p. 265.
26. Ibidem, p. 280-281.
27. Alexandra Lianeri, “Narrative of Thucydides and the Nineteenth-Century Discipline of (Ancient) History”, in: Polly Low (red.), The Cambridge Companion to Thucydides (Cambridge: Cambridge University Press, 2023), p. 283.
28. Ibidem, p. 298-299.
29. Hunt, Smith & Stok, Classics from Papyrus to the Internet, p. 96.
30. Marc van de Mieroop, A History of the Ancient Near East (Chichester: John Wiley & Sons Inc, 2016), p. 3-4.