Als er een gebeurtenis uit de oudheid is die veel mensen onthouden hebben, dan is het wel dat driehonderd soldaten uit de oud-Griekse stadstaat Sparta het ooit opnamen tegen een veel groter leger van de Perzische koning Xerxes.1 Dit is mede het resultaat van de vele hertellingen ervan in onze populaire cultuur, waarvan het bekends misschien wel de fantasierijke – en nogal problematische – film 300 uit 2006 is.2 De tweede Grieks-Perzische oorlog, die plaatsvond aan het begin van de vijfde eeuw voor onze jaartelling en waarin we onze heroïsche Spartanen vinden, was een tijd vol militaire vindingrijkheid, magistrale intriges en ontelbare tranen. Maar vandaag wil ik mij focussen op één specifiek aspect – een enkel woord, zelfs! Ik ben namelijk benieuwd naar de achtergrond van een term die de antieke historicus Herodotus gebruikt om het denkproces van de Spartaanse koning Leonidas I, die van de chocolade, te beschrijven wanneer deze de andere Griekse soldaten –want die waren er ook! – wegstuurt en zijn Spartanen voorbereid op hun laatste slag. Dat woord is τάξις (taxis).3 En Herodotus’ metaforische gebruik van wat uiteindelijk vooral een technische term was, kan ons een hoop leren over de krijgsideologieën in het Griekenland van die periode.
Categorie archieven: Griekse oudheid
Drakenmythen en dinosaurusbotten
Draken en dinosauriërs. Niet alleen bombarderen veel kinderen één van beide voor kortere of langere tijd tot hun voornaamste interesse, maar ook veel volwassen worden nog steeds geboeid door alles wat te maken heeft met deze respectievelijk denkbeeldige en prehistorische wezens.1 Het is daarom niet meer vanzelfsprekend dat allebei deze belangstellingen regelmatig gecombineerd worden. En dit heeft onder andere geleid tot de vraag die we in het blog van deze week proberen te beantwoorden: vormden gevonden dinosaurusbotten de aanleiding voor mythen over draken?
Het lezen van Aristoteles’ Ethica Nicomachea is nog steeds de moeite waard
Een tijdje terug vertelde ik wat mensen dat ik het lezen van Aristoteles’ Ethica Nicomachea een fascinerende ervaring had gevonden. Daarop volgden uiteraard vragen. Niet omdat ik nu zoveel van dit boek weet, maar omdat ik er meer in – en over! – gelezen had dan de andere aanwezigen. Daarnaast ben ik nu eenmaal geneigd om mijn enthousiasme voor alles wat ook maar enigszins met de geesteswetenschappen te maken heeft te delen met wie wil maar luisteren. En over één van die vragen tijdens het daaropvolgende gesprek wil ik het vandaag met jullie hebben.
Lees verder Het lezen van Aristoteles’ Ethica Nicomachea is nog steeds de moeite waard
De dood van Plato
Sommige beroemde mensen hebben wellicht net zoveel bekendheid verkregen door hun dood als met hetgeen waar zij zich aanvankelijk mee in de kijker speelden. Men kan hierbij onder andere denken aan de beruchte ‘club van 27’. Dit is een aanduiding voor legendarische muzikanten, zoals Kurt Cobain en Amy Winehouse, die tragisch kwamen te overlijden toen zij 27 waren.1 Maar ook filosofen kunnen zulk een lugubere roem vergaren.2 De dood van Socrates is bijvoorbeeld in zo ongeveer elke kunstvorm wel een keer voorbijgekomen.3 Men is blijkbaar nog steeds gefascineerd door het relaas van de afgedwongen zelfmoord van deze filosoof uit het oude Griekenland, omdat hij weigerde zichzelf te redden door zijn manier van leven aan te passen.4 Maar als je een morbide sterveling bent zoals ikzelf, dan heb je je vast weleens afgevraagd hoe andere imposante historische figuren aan hun einde zijn gekomen. Er zijn namelijk zoveel bekende namen uit de geschiedenis waarvan het sterven nog geen onderdeel is van onze algemene ontwikkeling. Zoals Socrates’ bekendste leerling, die andere oude Griekse filosoof die de meeste mensen ter plekke kunnen noemen – en een gezellig cd-winkel – Plato.
De uitgewaaierde Homerische gedichtenfranchise
Het is alweer ruim anderhalf decennium geleden dat de eerste films van het Marvel Cinematic Extended Universe in de bioscopen verschenen. En sinds dat moment zijn velen van ons gegrepen door de gelaagde en uitgewaaierde vertelstijl van deze franchise. Vanwege de vele opeenvolgende en met elkaar samenhangende verhalen alsmede het feit dat de personages uit de verschillende avonturen plotseling met elkaar konden samenwerken in latere films, wist het publiek zelden wat hun te wachten stond. Maar ze wisten wel dat ze amper kónden wachten!1 Zelfs onze oude vriend Gilgamesj maakt acte de préséance in zowel de stripverhalen als de films van Marvel.2 Maar geloof het of niet, zulk een uitgewaaierde narratieve franchise is niets nieuws. Gilgamesj zelf figureerde bijvoorbeeld al in een aantal zijdelings met elkaar verbonden Soemerische verhalen die vooraf gingen aan het beroemde epos dat heden ten dagen zijn naam draagt.3 Vandaag wil ik echter een andere verzameling losjes met elkaar samenhangende antieke vertellingen voor het voetlicht brengen: Welkom bij de uitgewaaierde Homerische gedichtenfranchise!
Ecologische denkbeelden opsporen in de verhalen uit de oudheid
De afgelopen week was hier zeer lenteachtig: de zon scheen, de vogeltjes floten en de scooters stootten fijnstof uit.1 Maar slechts twee van deze dingen zullen vermoedelijk in de verhalen over dit seizoen terechtkomen. Tenzij men zeer specifieke werken meerekent, zoals de fabel waarmee Rachel Carson haar beroemde boek Silent Spring uit 1962 opent.2 Zal dit echter de literatuur zijn die gespaard blijft en het beeld van toekomstige historici bepaalt, wanneer zij trachten uit te vogelen hoe wij in deze tijd over de natuur dachten – of lezen die wellicht eerder werken met een breder bereik? Dergelijke vragen zijn ook vandaag de dag relevant, aangezien wij met soortgelijke kwesties worstelen wat betreft ons eigen verleden.
Lees verder Ecologische denkbeelden opsporen in de verhalen uit de oudheid
De indringende betekenis van τύχη in het oud-Grieks
Het zal degenen die al wat langer meelezen met dit blog niet ontgaan zijn dat ik gek ben op oude talen. Wanneer anderen naar hun telefoon grijpen, de tv aanzwengelen of snacks verorberen, keer ik mij tot de filologie – en regelmatig ook tot die andere zaken, als ik eerlijk ben.1 En ik heb ze allemaal even lief, van het aloude Akkadisch tot het immer populaire Latijn. Of moet ik zeggen amâr Akkadisch en amo Latijn?2 Elk aspect van oude talen is uiteraard interessant, maar wat mij nog het meeste fascineert zijn de morfologie en grammatica van talen – de vormen en structuren die elke taal zijn eigen karakter en elegantie verlenen – en hun vocabulaire.3 ,,Boeiend…” zullen jullie misschien denken wat betreft dat laatste, ,,Er is echt nog nooit iemand geweest die een hekel aan wóórden had!” Maar woorden kunnen een hele wereld aan betekenissen omvatten, waarvan het moeilijk is om die uit te drukken in talen met een ander lexicon. En één van deze woorden, die eigenlijk onmiddellijk zou moeten worden overgenomen door alle nog levende talen die dat willen, is het oud-Griekse τύχη. Dus laat ons vandaag woordspelletjes spelen waarbij we, voor de verandering, eens niemand zullen irriteren!4
Lees verder De indringende betekenis van τύχη in het oud-Grieks
De veelzijdige waardering voor Thucydides’ Geschiedenis van de Peloponnesische oorlog
Het is schier onmogelijk om oude bronnen te lezen zonder een zeker ontzag te voelen. En zeker de oude verhalen. Want of je jezelf nu vindt op de slagvelden van Troje, meetrekt met Gilgamesh op zoek naar onsterfelijkheid of met verbijstering de opkomst en ondergang van machtige dynastieën in de Mahābhārata gadeslaat, je ontkomt niet aan de indruk dat het louter de kwaliteit van deze werken is die hen door de eeuwen heen bewaard heeft, zodat men ze nu als goedkope paperback kan kopen op het vliegveld.1 Zoals je wellicht al opmaakte uit de toon van de vorige zin, verschillen de redenen dat wij deze oude verhalen momenteel bewonderen – hoeveel dat er ook moge zijn – nogal van de redenen waarom ze in het verleden werden gewaardeerd.2 En dit is zelden duidelijker te zien dan met Thucydides’ beroemde verslag van de Peloponnesische oorlog. Sommige van de manieren waarop wij deze tekst nu benutten zouden de mensen in het verleden misschien zelfs zeer verbaasd hebben!
Lees verder De veelzijdige waardering voor Thucydides’ Geschiedenis van de Peloponnesische oorlog