Het huidige weer hier in Nederland vormt het perfecte excuus om je te nestelen in een luie stoel bij de open haard en je te verstoppen in een goed boek. Tenzij je een groot fan bent van kou, regen en onverwachte windstoten, natuurlijk! En hoe volumineuzer zo’n boek is, zo heb ik gemerkt, hoe beter het geschikt is om je te helpen de gure buitenwereld voor even te vergeten. Hetgeen een mooi bruggetje vormt met een vraag die ik kreeg van één van de lezers van de Bildungblocks-nieuwsbrief en die ik met jullie vandaag wil bespreken: hoe dik waren Romeinse boeken eigenlijk?¹

Dit blog is ook beschikbaar in het Engels.

Lezen bij de Romeinen

Hoe lang de tijdspanne dat we de Romeinen en hun geschiedenis enigszins kunnen volgen ook moge zijn, de oudste min of meer complete literaire werken die de eeuwen overleefd hebben tot vandaag de dag komen pas uit ongeveer het jaar 200 voor het begin van onze jaartelling.² En daarbij gaat het niet eens om een boek zoals wij ons dat meestal voorstellen maar een collectie komische toneelstukken!³ Toch kunnen we wel vaststellen dat het geschreven woord in de Romeinse republiek en later het Romeinse rijk diverse vormen aannam doorheen verschillende genres, perioden en landstreken.⁴ Deze fascinerende verscheidenheid zorgt er echter wel voor dat onze vraag van vandaag moeilijk te beantwoorden is en rechtvaardigt er een pontificaal blog aan te wijden terwijl ik dit alsnog probeer.

Laten we er in ieder geval vanuit gaan dat we met ‘Romeins boek’ in deze context vooral verhalende literatuur bedoelen. Dat wil zeggen, een boek dat je geacht wordt om te lezen – of horen lezen – en dat niet een handleiding is, noch een vehikel voor retorische overtuiging of anderszins bedoeld om iets anders te doen dan informeren, verrijken en vermaken. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat de auteurs in kwestie geen enkel onderliggend doel wilden bereiken met hun woorden⁵ En zelfs deze verdere verfijning laat ons nog een opzienbarende variatie aan Romeins leesmateriaal. Men kon bijvoorbeeld een epos lezen – zoals de Aenead die de Trojaanse held Aeneas tot een voorvader van Rome maakt – allerlei soorten geschiedschrijving tot je nemen – van militair tot moralistisch – en zowaar ook het genre speculatieve fictie verkennen. En het lijkt erop dat de eerste daadwerkelijke romans precies deze genres als hun uitgangspunt namen.⁶ Hoewel die laatste soort geschriften, voor zover we weten, nimmer tot de meest gangbare geschreven werken behoorde.⁷

Zulke boeken konden op diverse manieren worden verkregen. Men kon een bibliotheek bezoeken, als men daartoe genegen was.⁸ Maar als deze flink wat contanten had, kon een gedreven Romeinse lezer ook deelnemen aan de levendige handel in boeken. Om de beste boeken te krijgen was het echter wel zaak om in de kringen van rijke landgenoten te verkeren. Want veel van de boeken die in de tijd van de Romeinen in circulatie waren, werden geproduceerd door arbeidskrachten die, al dan niet uit vrije wil, in dienst waren van de voornamelijk mannelijke maatschappelijke bovenklasse.⁹ En niet zelden ging het daarbij kopieën van deze rijkaards eigen werk!¹⁰ Tot slot was er de meest grimmige route, boeken konden namelijk verkregen worden door ze confisqueren of ze als buit mee te nemen bij overvallen en andere vormen van strijd.¹¹ Boeken als politieke of krijgsgevangene, zeg maar. Maar hoe dik waren dan de boeken die men uiteindelijk kon inzien via deze lijst aan legitieme en minder legitieme methoden?

Novelle, boek of turf?

In zijn introductie over dit onderwerp – die hij met een ontwapende directheid Het Romeinse Boek heeft getiteld – begint Rex Winsbury wijselijk met de vraag wat een Romeins boek eigenlijk zou moeten voorstellen?¹² Als papyrus- of boekrollen tellen, dan hebben we geen overlevende volledige exemplaren meer waarvan we het aantal woorden kunnen tellen; hoewel schattingen niet onmogelijk zijn.¹³ Maar ons focussen op wat tegenwoordig gangbare boeken zijn, oftewel een pak pagina’s die men om kan slaan en die beschermd worden door een kaft, heeft ook weinig zin. Want dit format, dat ook wel een codex wordt genoemd, werd pas populair aan het einde van het West-Romeinse Rijk en zou dus door veel hedendaagse mensen niet meer als ‘Romeins boek’ worden gezien in de zin van de vraag die we vandaag proberen te beantwoorden. En dan waren er ook nog eens vele andere schrijfmaterialen beschikbaar, van was tot hout. Zelfs het Latijnse woord voor boek, liber, verwijst naar zulk een alternatief schrijfmateriaal; de oorsprong van deze term wordt namelijk toegeschreven aan de aloud geachte gewoonte om op boombast te schrijven.¹⁴

Aldus hebben we vooral te maken met papyrus- en boekrollen – volumen in het Latijn – en worden we dus geconfronteerd met de lastige taak om hun, welnu, volume te schatten.¹⁵ Doch eerst dienen we een paar slagen om de arm te houden. Want er zijn redenen om te betwijfelen of we überhaupt een goede schatting kunnen maken. De luchthartige houding in de Romeinse wereld jegens het reproduceren van boeken zorgde er ten eerste voor dat een auteur er zelden zeker van kon zijn op welke manier diens werk gekopieerd zou worden en hoeveel van diens woorden zouden overblijven.¹⁶ Maar als we onszelf toestaan om het bij algemeenheden te houden, dan kunnen we in ieder geval stellen dat de lengte van Romeinse werken enorm kon verschillen. Uiteraard klopt het dat één fysieke papyrus- of boekrol maar een beperkte schrijfoppervlak had. We hebben diverse taxaties van hoe lang een gebruikelijke rol was. Van de antieke schrijver Plinius, die het op 5 meter houdt, tot moderne schattingen op basis van fragmenten uit Egypte die variëren van 10 tot 15 meter.¹⁷ Dit helpt ons echter niet veel verder, want Romeinse boeken besloegen vaak meerdere rollen.¹⁸ En ook de hoeveelheid woorden op deze aan elkaar geplakte papyrusbladen kon zeer verschillend zijn. Er waren bijvoorbeeld rollen met grotere en duidelijkere letters voor mensen met slecht zicht of die simpelweg hun ogen niet meer wilden vermoeien dan nodig was.¹⁹

Als we een redelijk objectieve maatstaf willen hanteren waar het de lengte van Romeinse boeken aangaat en ons strikt houden aan het aantal woorden, dan is het interessant om te weten dat data-analisten die de beschikbare teksten hebben verwerkt, berekenden dat we tot aan de derde eeuw van onze jaartelling ongeveer tien miljoen Latijnse woorden overgeleverd hebben gekregen.²⁰ Om je een idee te geven van hoeveel dat is: ons oud-Griekse corpus omvat ongeveer zevenenvijftig miljoen woorden, de geschriften van de oude Egyptenaren behelzen zo’n zes miljoen woorden en op de 550.000 objecten die beschreven zijn met spijkerschrift vinden we naar schatting grofweg veertien miljoen woorden in diverse talen.²¹ Om je nóg meer perspectief te geven, wil ik opmerken dat die tien miljoen Latijnse woorden slechts twintig exemplaren van J.R.R. Tolkiens In de Ban van de Ring zouden vullen! Helaas hebben we dus nog maar weinig Romeinse teksten over. En te midden van deze bewaarde of eindeloos gekopieerde manuscripten is verhalende literatuur in de minderheid.

Dit alles vertelt ons echter nog steeds niet hoe lang een individueel boek was. Hetgeen ons brengt bij wederom een andere slag om de arm: het aantal woorden werd mede bepaald door het soort werk dat ter rol werd gesteld. Hoewel poëzie vaak verzameld werd uitgebracht, waren dergelijke collecties waarschijnlijk korter dan proza.²² En zelfs binnen genres was er variëteit. Niet elk geschiedkundig werk was zo overweldigend als dat van Livius, wier Annalen meer dan honderd papyrusrollen in beslag nam. Een betere graadmeter, die vaak gebruik wordt door onderzoekers van het oude Rome, zijn regels. We kunnen bijvoorbeeld Richard Rutherford navolgen en aannemen dat rollen meestal tussen de 1000 en 2000 regels bevatten. En als we deze aanname combineren met de vaststelling dat Romeinse boeken meerdere rollen konden beslaan, dan kunnen we concluderen dat boeken met verhalende literatuur in de Romeinse tijd wel honderdduizenden woorden konden behelzen!²³ Wanneer het aankomt op de hoeveelheid worden in het Romeinse boek, is het antwoord dus simpel: we weten het niet en hebben – voor zover ik kon vinden – nog geen manier om dit met zekerheid te weten te komen. Maar we beseffen wel dat deze boeken net zo kort én net zo lang konden zijn als eender welk leesmateriaal je kunt vinden in een hedendaagse boekwinkel!

Het voorgaande voelt misschien onbevredigend en incompleet. Maar het is belangrijk om je te realiseren hoeveel we nog niet weten waar het op Romeinse boeken aankomt. Eén frustrerend voorbeeld betreft de schrijverij van Romeinse vrouwen – we hebben alleen maar gedeeltelijke werken van twee van hen. Maar er zijn aanwijzingen, in de fresco’s van de bewaard gebleven stad Pompeii en via referenties in de overgeleverde werken van mannelijke schrijvers, dat een fikse minderheid van het schone geslacht eveneens las en schreef.²⁴ De aristocrate Caerellia was bijvoorbeeld zulk een enthousiaste lezer dat zij de hand wist te leggen op Cicero’s jongste filosofische werk vooraleer die het daadwerkelijk uitgebracht had – tot ergernis van de schrijver zelf!²⁵

Conclusie: het uithoudingsvermogen van boeken

Zelfs in een tijdperk dat we in toenemende mate aan onze schermen gekluisterd zitten – je weet welke ik bedoel: er is die kleine rechthoekige die je in je hand kunt houden, de grotere horizontale rechthoekige waar een toetsenbord en een muis aan vast zitten en de grootste van allemaal hangt natuurlijk aan de muur om naar te kijken terwijl je je vooral met het eerstgenoemde scherm bezighoudt – spreken boeken blijkbaar nog steeds tot de verbeelding. Neem één van de naslagwerken die ik voor dit blog gebruikt heb, Papyrus: Een Geschiedenis van de Wereld in Boeken van Irene Vallejo.²⁶ Dit boek, oorspronkelijk in het Spaans geschreven, was na diens eerste publicatie in 2019 een doorslaand succes en werd vervolgens vertaald in vele talen.²⁷ Als zelfs boeken over boeken de consument nog kunnen overtuigen om de portefeuille te trekken, dan zegt dat misschien toch wat!

En wellicht kan het boek ook de voornoemde elektronische concurrentie overleven, simpelweg omdat het al zolang deel uitmaakt van ons leven. In haar recensie van Papyrus merkt journaliste Marijke Laurense op hoe vertrouwd de Romeinse gewoonten waar het hun boeken aanging op haar overkwamen. Zeldzame boeken werden enthousiast nagespeurd, populaire boeken werden gezien als passende cadeaus bij de feestelijkheden in december en de boekhandel was reeds toen al met enige regelmaat een uitdagend beroep dat daarom een zekere passie voor het geschreven woord vereiste.²⁸ Of zij nu dik of dun waren, boeken werden dus vaak gekoesterd in het oude Rome – en wij zouden ernaar dienen te streven datzelfde te betrachten!

Schakel JavaScript in je browser in om dit formulier in te vullen.

Meld je aan en mis nooit meer een blog!

Aanmelden

Voetnoten

1. Jij – inderdaad, jij! – kunt je ook aanmelden voor deze nieuwsbrief, door je e-mailadres in te vullen in het vakje onderaan ieder blog, vlak voor de gebruikelijke tekening en de voetnoten. Uiteraard kun je je op elk gewenst moment weer afmelden door op ‘uitschrijven’ te klikken onderaan eender welke nieuwsbrief.
2. Rex Winsbury, The Roman Book (Londen: Bloomsbury Academic, 2009), p. 4.
3. Deze toneelstukken brachten echter wel tragische onderwerpen te berde, zoals in slavernij gevoerd worden en ouders die een leven lang naar hun vermiste kinderen zochten, zie: Irene Vallejo, Papyrus: Een Geschiedenis van de Wereld in Boeken (Amsterdam: Meulenhoff, 2021), p. 328.
4. Richard B. Rutherford, Classical Literature: A Concise History (Malden: Blackwell, 2005), p. 2, 4.
5. Patrick G. Walsh, The Roman Novel (London: Bristol Classical Press, 1995), p. 2.
6. Rutherford, Classical Literature, p. 136.
7. Vallejo, Papyrus, p. 340.
8. Winsbury, The Roman Book, p. 53-75.
9. George W. Houston, Inside Roman Libraries: Book Collections and Their Management in Antiquity (Chappel Hill: The University of North Carolina Press, 2014), p. 13-30; Vallejo, Papyrus, p. 338; Winsbury, The Roman Book, p. 53-54.
10. Vallejo, Papyrus, p. 332-333; Raymond J. Starr, “The Circulation of Literary Texts in the Roman World”, The Classical Quarterly 1987, 37 (1), p. 213.
11. Houston, Inside Roman Libraries, p. 31-36.
12. Winsbury, The Roman Book, p. 4-5; Vallejo, Papyrus, p. 336.
13. Winsbury, The Roman Book, p. 5.
14. Vallejo, Papyrus, p. 336.
15. Winsbury, The Roman Book, p. 15; Rutherford, Classical Literature, p. 14-15.
16. Winsbury, The Roman Book, p. 6.
17. Rutherford, Classical Literature, p. 17; Winsbury, The Roman Book, p. 17.
18. Rutherford, Classical Literature, p. 17.
19. Vallejo, Papyrus, p. 357.
20. David Bamman & David Smith, “Extracting Two Thousand Years of Latin from a Million Book Library” Journal on Computing and Cultural Heritage 2012, 5 (1), p. 2.
21. Kim Ryholt & Gojko Barjamovic, “Libraries before Alexandria”, in: Kim Ryholt & Gojko Barjamovic (red.), Libraries before Alexandria: Ancient Near Eastern Traditions (Oxford: Oxford University Press, 2019), p. 25.
22. Als je veel mensen hun huidige houding in aanmerking neemt, is het grappig om te beseffen dat poëzie vaak gezien werd als frivool in de Romeinse wereld, zie: Vallejo, Papyrus, p. 341. Brave burgers, althans degene die niet tot de aristocratie behoorden, negen ernaar proza te schrijven.
23. Rutherford, Classical Literature, p. 17.
24. Winsbury, The Roman Book, p. 5.
25. Vallejao, Papyrus, p. 342.
26. De oorspronkelijke Spaanse titel was El Infinito en un Junco, see: Vallejao, Papyrus, p. 4.
27. Marc Reichwein, “Die Magische Erfindung”, Die Welt am Sonntag 3 juli 2022, Die Literarische Welt, p. 1; Michel Kriebelaars, “Het Boek Is een Halsstarrige Overlever”, NRC Handelsblad 12 december 2022, Wetenschap, p. 16.
28. Marijke Laurense, “Dansend door de Geschiedenis van het Boek”, Trouw 13 maart 2021, Tijdgeest, p. 52-53. Specifiek waar het aankomt op het uitgeverswezen komen enkele van de antieke zorgen bijzonder hedendaags over. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om ecologische schade aan voorraden, censuur en plagiaat, zie: Winsbury, The Roman Book, p. 129, 135.