Wat de lacunes in de archieven uit de Renaissance ons kunnen vertellen over Florence

juli 11, 2025Europese Renaissance, MethodologieD. Winterjas

We kennen allemaal die ene scène uit avonturenfilms. De charismatische ontdekkingsreiziger, eerbiedwaardige magiër of nieuwsgierige geheim agent – al of niet vergezeld van een verscheidenheid aan onverschrokken hulpjes en potentiële romantische partners – bezoekt een archief om een nieuwe aanwijzing te zoeken. En onvermijdelijk, hoewel zelden zonder grote inspanningen, duikt er inderdaad het verslag van een persoon uit het (verre) verleden op – het liefst een familielid of voorouder van een belangrijk personage – dat de exacte informatie bevat die men te weten moest komen.¹ Zulke toevalligheden zijn misschien weleens nodig om een film op weg te hebben en vaak dienen ze thema’s omtrent familiebanden, samen leren werken en verantwoordelijk handelen. Maar als we trachten het verleden te begrijpen via daadwerkelijke archieven, leren we vaak net zoveel van wat de documenten en objecten daar ons niet vertellen als wat we er wel uit op kunnen maken. En dezelfde, weinig cinematografische benadering zal ons vandaag van dienst zijn om meer te weten te komen over de Italiaanse stad Florence tijdens de Europese Renaissance.

Lees verder Wat de lacunes in de archieven uit de Renaissance ons kunnen vertellen over Florence →

Over kapotte linkjes en verloren kennis

juli 4, 2025MethodologieD. Winterjas

Hedendaags wetenschappelijk onderzoek wordt voor een belangrijk deel geschraagd door toegang tot voorgaand werk, primaire bronnen en databases.¹ Aangezien veel van deze bronnen in belangrijke mate via de computer geconsulteerd worden – als het al niet de voornaamste wijze is geworden – is het geen verrassing dat veel voetnoten verwijzen naar een webadres waarmee de lezer gelinkt wordt met een locatie in cyberspace.² Dit heeft heeft natuurlijk ook zo zijn nadelen. Boeken en tijdschriften ruiken bijvoorbeeld oneindig veel beter dan een zwoegende harde schijf. En heb je ooit geprobeerd aantekeningen te pennen op een computerscherm? Je bent bijna onmiddellijk door het beschikbare oppervlak heen! Maar dit zijn niet de kwesties die we vandaag behandelen – hoezeer ze ook tot de verbeelding spreken. Waar we het wél over gaan hebben, is het potentiële verlies aan kennis als een link verandert wanneer er reeds geleerde verwijzingen met dat webadres erin zijn gepubliceerd. Tijdens de bespreking hiervan breng ik ook een aanverwant probleem voor het voetlicht: de situatie wanneer de informatie waarnaar verwezen wordt niet langer online beschikbaar is.

Lees verder Over kapotte linkjes en verloren kennis →

Hoe één nieuw woord ons begrip van het Gilgamesj Epos verrijkte

juni 27, 2025Mesopotamische oudheid, Methodologie, OudheidD. Winterjas

Veel van onze huidige kennis is slechts voorlopig. Zeker waar het de geesteswetenschappen betreft kunnen we altijd nog nieuw bewijs vinden, frisse theorieën bedenken die leiden tot verhelderende interpretaties van ons onderzoeksmateriaal of gebruik maken van de vooruitgang in andere vakgebieden.¹ En de nieuwbakken inzichten binnen de geesteswetenschappen die daaruit voortkomen, kunnen we vervolgens inzetten om nog meer nieuw bewijs te vinden, weerom fijnmaziger theorieën op te zetten en wetenschappers binnen andere velden op onze beurt bij te staan.² Dat dit soort ontwikkelingen mogelijk zijn, betekent niet perse dat geleerden er eerst naast zaten – integendeel zelfs! Ons begrip kan ook verbreed of verrijkt worden. En de oorzaak voor zulk een verbreed of verrijkt begrip kan nogal mondain zijn. Eén woord voldoet soms al! En aangezien we op dit blog meestal niet om woorden verlegen zitten, zullen we vandaag bespreken hoe een nieuw ontdekt woord van het Gilgamesj Epos zorgde voor een beter begrip van dit beroemde verhaal uit het West-Azië van de oudheid.

Lees verder Hoe één nieuw woord ons begrip van het Gilgamesj Epos verrijkte →

Een ode aan secundaire literatuur

juni 20, 2025MethodologieD. Winterjas

Niemand kan alles leren. Niet alleen vanwege de beperkte opslag- en verwerkingscapaciteit van de interne hardware die men wel het menselijke brein noemt, maar ook omdat het voor de meesten van ons onmogelijk is om genoeg tijd en (betaalbare) leraren te vinden voor elk onderwerp.¹ Als je deze ogenschijnlijk onoverkomelijke obstakels toch wilt trotseren om op een eindeloze ontdekkingsreis van kennis te gaan– iets wat mijn goedkeuring natuurlijk kan wegdragen – is het belangrijk om voldoende laagdrempelige ingangen te vinden voor nieuwe onderwerpen die buiten het bereik van je eerder genoten onderwijs en de vrijwillige kennisverwerving in je vrije tijd vallen. En hier bewijzen de twee specifieke genres van secundaire literatuur die ik vandaag wil bespreken hun nut.

Lees verder Een ode aan secundaire literatuur →

Vergeten goden #1: Heeft NingSimug bestaan?

juni 13, 2025Mesopotamische oudheid, OudheidD. Winterjas

Veel van mijn lezers zullen zich, zo neem ik aan, neergelegd hebben bij het macabere feit dat zij uiteindelijk vergeten zullen raken na hun dood. Want de meesten van ons zullen zelden herinnerd worden nadat iedereen die ons gekend heeft eveneens het loodje heeft gelegd. Maar men zou toch niet denken dat de goden eenzelfde lot beschoren is! Zij hebben immers een hoop volgelingen verzameld en hun eredienst is vaak ook nog eens geïnstitutionaliseerd. Zelfs goden ontkomen echter niet aan de vergetelheid, of dit nu is na kortere of langere tijd. En velen van hen maken tegenwoordig alleen nog acte de présence in latere verslagleggingen van oude godsdiensten.¹ Met deze nieuwe serie ben ik van plan een aantal van deze vergeten goden aan jullie voor te stellen en daarmee zoveel mogelijk interessante aspecten van antieke religies, gebruiken en overtuigingen voor het voetlicht te brengen. Deze week buigen we ons over het bestaan en de leefwereld van een godheid uit het oude West-Azië: NinSimug.

Lees verder Vergeten goden #1: Heeft NingSimug bestaan? →

Drakenmythen en dinosaurusbotten

mei 30, 2025Archeologie, Griekse oudheid, OudheidD. Winterjas

Draken en dinosauriërs. Niet alleen bombarderen veel kinderen één van beide voor kortere of langere tijd tot hun voornaamste interesse, maar ook veel volwassen worden nog steeds geboeid door alles wat te maken heeft met deze respectievelijk denkbeeldige en prehistorische wezens.¹ Het is daarom niet meer vanzelfsprekend dat allebei deze belangstellingen regelmatig gecombineerd worden. En dit heeft onder andere geleid tot de vraag die we in het blog van deze week proberen te beantwoorden: vormden gevonden dinosaurusbotten de aanleiding voor mythen over draken?

Lees verder Drakenmythen en dinosaurusbotten →

Bossen zoeken in het Ugaritisch

mei 9, 2025Levantijnse oudheid, Oudheid, VertaalwetenschapD. Winterjas

Vertaalwerk is zelden eenvoudig.¹ Men kan bijvoorbeeld denken aan al die hypothetische maar desalniettemin verbaasde Nederlanders die tijdens het sport kijken hun Belgische huisgenoot horen vragen of ze al uit de heenronde zijn. En zulke hedendaagse spraakverwarringen, waarbij men in Vlaanderen een woord heeft voor de eerste helft van sportcompetities dat in Nederland goeddeels onbekend is, zijn al ingewikkeld genoeg.² Stel je eens voor als er een kloof van drie millennia gaapt tussen ons en de taal die we trachten te begrijpen! En het overbruggen van een dergelijke kloof is wat we in het blog van vandaag zullen proberen. Ik zal je laten zijn hoe moeilijk het kan zijn om het lexicon van de antieke Levantijnse taal die tegenwoordig bekendstaat als Ugaritisch te doorgronden.

Lees verder Bossen zoeken in het Ugaritisch →

Ecomusicologie en het bezingen van verschillende natuurconcepten

april 25, 2025Ecologische geesteswetenschappen, Muziek, Video GamesD. Winterjas

Een tijdje terug bespraken we het computerspel Tiny Glades en hoe de kunstmatigheid van de landschappen die je daarin kunt creëren liet zien hoe de ‘natuur’ geen verafgelegen, afgescheiden plek is die gevrijwaard is gebleven van menselijk ingrijpen. Integendeel, in het tijdperk van het antropoceen is elke omgeving, elk bioom en misschien zelfs elke mogelijke plaats op aarde direct of indirect, grotendeels of slechts gedeeltelijk, gevormd door de invloed van de mens.¹ En dit maakt het onderwerp dat ik koos voor het blog van deze week, liedjes over ontsnappen naar de natuur, ook theoretisch interessant.² Want als de natuur niet een eenduidig, uniform concept is, kan het dan wel een toevluchtsoord zijn voor al die artiesten die voor zichzelf wensten daar te zijn? En het klopt inderdaad dat er zeer verschillende natuurconcepten worden bezongen in deze liedjes. Ook is er een wetenschapsgebied waar we ons tot kunnen wenden als we deze verschillen willen doorgronden: de ecomusicologie. Dus laat ons vandaag dat wetenschapsgebied en die liedjes verkennen, opdat we kunnen ontdekken wat een ontsnapping naar de natuur eigenlijk inhoudt in een wereld waar bossen net zozeer een door de mensheid gevormde omgeving zijn als de gemiddelde vinex-wijk.

Lees verder Ecomusicologie en het bezingen van verschillende natuurconcepten →

Het lezen van Aristoteles’ Ethica Nicomachea is nog steeds de moeite waard

april 11, 2025Aristoteles, Filosofie, Griekse oudheid, OudheidD. Winterjas

Een tijdje terug vertelde ik wat mensen dat ik het lezen van Aristoteles’ Ethica Nicomachea een fascinerende ervaring had gevonden. Daarop volgden uiteraard vragen. Niet omdat ik nu zoveel van dit boek weet, maar omdat ik er meer in – en over! – gelezen had dan de andere aanwezigen. Daarnaast ben ik nu eenmaal geneigd om mijn enthousiasme voor alles wat ook maar enigszins met de geesteswetenschappen te maken heeft te delen met wie wil maar luisteren. En over één van die vragen tijdens het daaropvolgende gesprek wil ik het vandaag met jullie hebben.

Lees verder Het lezen van Aristoteles’ Ethica Nicomachea is nog steeds de moeite waard →

Waar was Mesopotamië? Het nut van micro-ecologiën

maart 14, 2025Ecologische geesteswetenschappen, Mesopotamische oudheid, MethodologieD. Winterjas

Dat de meeste mensen niet doorlopend nadenken over de oorsprong en de regelmatig subtiel bijgestelde betekenissen van woorden uit hun dagelijkse taalgebruik – zeker als zij geen blogs schrijven voor andermans leesplezier – betekent niet dat dit geen nuttige activiteit is.¹ Specifiek waar het geografische aanduidingen betreft die zo diep geworteld zijn dat we er amper nog over nadenken, zoals de Mediterraanse of Mesopotamische oudheid. Want het is interessant om uit te zoeken onder welke omstandigheden zulke grote gebieden gedurende zulke lange perioden terecht kunnen worden beschreven met één woord en wanneer dit juist belangrijke onderverdelingen en lokale ontwikkelingen verhult. Indien men bijvoorbeeld mensen hun verhouding tot hun directe leefomgeving bestudeert – of het daarbij nu gaat om ideologie, economie of enig ander aandachtspunt – kan het lonen om vanzelfsprekend lijkende geografische gebieden onder te verdelen in zogenoemde micro-ecologiën.² Het is dit handige methodologische concept dat ik vandaag met jullie wil bespreken. En doorheen die bespreking komen we ook nog eens achter de herkomst van de benaming ‘Mesopotamië’ en enkele van de belangrijkste ecologische verschillen binnen deze uitgestrekte regio in de oudheid.

Lees verder Waar was Mesopotamië? Het nut van micro-ecologiën →